معرفی گیاهانی که از آنها عرقیات تهیه میشود

 

بومادران معمولی

بومادران معمولی یا بومادران هزار برگ، گیاهی است از تیره گل‌ستاره‌ای‌ها از سرده بومادران

گیاهی است علفی و یکساله، دارای ساقه و شاخه‌های راست به ارتفاع ۲۵ تا ۶۰ سانتیمتر که در نواحی بحرالروم (مدیترانه) و غالب نقاط ایران می‌روید. این گیاه به رنگ سبز مایل به زرد با دمبرگ دراز و گلهایی مجتمع به صورت خوشه دراز در کناره برگ‌ها دارد. دانه اش تقریباً کروی و صاف است. سرشاخه‌های گل دار این گیاه بعلت دارا بودن اسانس بوی مخصوص دارند. مشک چوپان در طب عوام به عنوان خلط آور مصرف می‌شود و برای آن اثر ضد تشنج و نیرو دهنده و تسکین دهنده تنگی نفس ذکر شده‌است. به آن مشک داش هم گفته شده‌است.

تاریخچه

نام لاتین این گیاه برگرفته از نام آشیل، قهرمان افسانه‌ای یونان است. گفته می‌شود در دوران نبردهای تروآ (حدود ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد) از بومادران برای درمان زخم و جلوگیری از خون‌ریزی و عفونت استفاده می‌شد. ضمناً این گیاه در دورة ساکسون‌ها برای دفع چشم بد به کار می‌رفت و نیز در مراسم سحر و جادو هم از آن استفاده می‌شد. نام مرسوم آن یعنی «خون دماغ» کاربرد سنتی بند آورنده خون‌ریزی آن را بیان می‌کند.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی

گیاهی است پایا، به ارتفاع ۲۰ تا ۹۰ سانتیمتر و حتی بیشتر که برگ‌هایی بدون دمبرگ، دراز و پوشیده از کرک دارد که دارای بریدگی‌های زیاد و باریکی است. گل‌های سفید رنگ آن به صورت کاپیتول کوچک و مجتمع، گل‌آذین دیهیم در قسمت انتهایی ساقه قرار گرفته‌اند. کاپیتول‌های کوچک و متعدد آن به طول ۴ تا ۸ میلی‌متر و به عرض ۲ تا ۵ میلی‌متر می‌باشد و در هر کاپیتول آن، دو نوع گل، یکی زبانه‌ای و سفید رنگ، واقع در حاشیه گل آذین و دیگری لوله‌ای و واقع در ناحیه وسط، دیده می‌شود. همه قسمت‌های گیاه دارای بوی نافذ و تلخ مزه‌است. بومادران گونه millefolium دارای گل‌های سفید رنگ می‌باشد ولی گونه santolina از نظر اندازه، گیاهی کوچک‌تر و دارای گل‌هایی به رنگ زرد با بویی معطر و نافذ است. خود گیاه بومادران ساقه‌ای به ارتفاع ۱۰–۳۵سانتیمتر دارد. گونه‌های دیگر آن برحسب نوع و محل روییش ارتفاعی به اندازه ۱۰–۸۰ و۱۵–۵۵ و۱۵–۴۰ دارند

خرده نگاری

گرد بومادران به رنگ سبز روشن با بوی معطر و مخصوص و طعم تلخ بوده و در زیر میکروسکوپ شامل قسمت‌های زیر است: تارهای غیرترشحی که اختصاصی است، بخشی از فیبرهای ساقه، بخشی از گلبرگ با پارانشیم کنگره‌ای، بخشی از میله پرچم و دانه گرده به شکل کروی و خاردار.

Assay

تعیین مقدار اسانس: ۳۰ g اندام هوایی گیاه را با۵۰۰ mL آب داخل بالنی با حجم mL ۱۰۰۰ ریخته و با سرعتmL ۳–۴ در دقیقه، به مدت ۴ ساعت تقطیر کرده و با حلال گزیلن تعیین مقدار می‌شود. میزان خاکستر تام: حداکثر ۱۰٪ میزان خاکستر تام نامحلول در HCl: حداکثر ۲٫۵٪ میزان رطوبت: در اثر خشک کردنg ۰٫۵ پودر گیاه در oven با دمای Cﹾ۱۰۵–۱۰۰ به مدت ۲ ساعت، بیش از ۱۲٪ ورن کاهش نیابد.

محل رویش و زمان جمع‌آوری

بومادران علف هرز مزارع است و به صورت خودرو در دشت‌ها و کنار جاده‌ها و نواحی کوهستانی اروپا و در مناطقی از شمال ایران و ارتفاعات البرز و در غرب استان اصفهان شهرستان فریدن و درکوه‌های کرمان به‌خصوص کوه هزار و کوه بیدخوان بردسیر می‌روید. زمان گلدهی گیاه از اواخر اردیبهشت تا پایان تیرماه و بهترین زمان برداشت نیمه اول تیرماه است. بومادران در گویش شمال خراسان و آذربایجان ساریگل نام دارد. بومادران ازتیرهٔ کاسنی و از تیره مرکبیان است انواع مختلفی دارد که درکتاب فلور ایلام موجود و ثبت شده می‌باشد این گیاه در استان ایلام به وفور یافت می‌شود. بومادران با گل‌های زرد رنگ در استان لرستان نیز می‌روید و در زبان کُردی گویش کلهری بوماران و در گویش لری «برنجداس» نامیده می‌شود و در زبان کُردی گویش لکی (گل ماینه) نامیده می شود.

فراورده‌ها

اشکال موجود: کپسول، عصاره، پودر، چای، تنتور، لوسیون، baths داروی موجود در بازار: یکی از اجزای متشکله پودر شیرینوش از شرکت گل دارو و از اجزای دهانشویه پرسیکا از شرکت پورسینا می‌باشد.

ترکیب با گیاهان دارویی دیگر

• بذر کرفس: افزایش دفع اسید اوریک و درمان نقرس
• آقطی و نعناع: مفید برای سرماخوردگی و آنفلوآنزا
• زیژفول یا بداغ برفی: درمان فشار خون بالا
• افشرهٔ دم اسب و بارهنگ نیزه‌ای: درمان شکنندگی مویرگ‌ها
• سپرک و دم شیر: درمان PMS و قاعدگی دردناک

 

طریقه و مقدار مصرف

۴–۲ گرم از سرشاخه‌های گلدار را با حدود یک لیوان آب به مدت ۱۰ دقیقه جوشانده و صاف کرده و پس از سرد شدن، یک تا سه بار در روز میل شود (با نبات یا عسل).

شما می‌توانید این گیاه را مانند چای دم کنید و روزی؟ فنجان از آن را بنوشید. این کار سبب تعریق بیشتر بدن و کاهش تب می‌شود. همچنین اگر این جوشانده را با اسانس نعناع به خوبی ترکیب کنید، محلول بسیار خوبی برای درمان سرماخوردگی است. یک فنجان از این جوشانده می‌تواند اشتها را نیز تحریک کند.

عوارض جانبی

بومادران جزو گیاهان با حداقل عوارض جانبی است و در دوز مصرفی سر شاخه‌های گلدار به صورت دم کرده، عوارض جانبی آن نادر است ولی با این حال عوارض زیر را به آن نسبت داده‌اند: خواب آلودگی، سداسیون، تهوع، استفراغ، بی اشتهایی، حساسیت به نور (مصرف دراز مدت)، درماتیت تماسی (به احتمال قوی در اثر گوایانولید پراکسیدها از جمله آلفا- پروکسی آشی فولید)

موارد احتیاط و منع مصرف

حاملگی (محرک انقباض رحم است)، شیردهی، کودکان زیر دو سال، حساسیت به بومادران و سایر اعضای خانوادهٔ Compositae از مصرف این دارو در ناحیهٔ اطراف و داخل چشم خودداری شود.

تداخلات دارویی

با آنتی اسیدها، H2 Blockers، مهارکننده‌های پمپ پروتون ← کاهش اثرات داروها با آنتی کواگولانت‌ها و ضد پلاکت‌ها (هپارین، وارفارین، سالیسیلات) ← افزایش ریسک خونریزی با داروهای ضد فشار خون ← کاهش بیش از حد فشار خون با مضعف‌های CNS (مسکن- خواب‌آورها، الکل، opiateها، باربیتورات‌ها) ← over sedation با املاح آهن ← کاهش جذب املاح ◄مصرف با فاصله ۲ ساعته از هم

بخش‌های داروئی

• سرشاخه‌های گل دار
• برگ

گل بومادران جهت دفع کرمهای معده و روده بسیار مفید می‌باشد. منع مصرف برای اشخاصی که دارای حساسیت‌های فصلی می‌باشند وجود دارد. جهت بهبود سوءهاضمه و دیگر موارد گوارشی مفید است. مقدار مصرف برای اشخاص بالغ روزانه ۲۵ گرم بیشتر توصیه نمی‌شود.

می‌توانید از قطره عصاره این گیاه نیز استفاده کنید می‌توان چند قطره از آن را سه بار در روز میل کنید. این کار، اختلالات مجاری ادرار را درمان می‌کند.

هنگام خون دماغ شدن نیز می‌توانید یک برگ تازه از گیاه را داخل سوراخ بینی قرار دهید. برگ تازه این گیاه به سرعت خونریزی بینی را متوقف می‌کند.

ترکیب‌های شیمیائی

• روغن‌های فرار: کامازولن، کامفر و …
• سزکویی ترپن: لاکتون آکیلئین

 

خواص درمانی

قسمت های مورد استفاده آن گل ها و برگ خشک شده آن می باشد. بومادران حاوی روغنی آبی رنگ است که از تقطیر متریسین موجود درآن ایجاد شده است. بومادران حاوی: آلکالوئید ها،آشیلین،تانن ،مقدار کمی ویتامین آ ،عامل انعقاد خون،نوعی هتروزید،فیتوسترول و مواد دیگر است.

خواص کلی

ضد التهاب، ضد تب، ضد اسپاسم، آرام بخش دردهای معدی، محرک گوارشی، مقوی معده، ضد نفخ، ملین، صفرا آور، برطرف‌کننده بی اشتهایی، ضد میکروب قوی، ضد ویروس، ضد باکتری، ضد کرم، شستشو دهنده و ضد عفونی‌کننده، ضد عفونی‌کننده مجاری ادراری، ادرار آور، معرق، ضد درد و مسکن، قابض مخاط، ضد حساسیت، ضداحتقان، خلط آور، شل‌کننده عروق محیطی، کاهنده پر فشاری خون، ضد ترومبوز مغزی و شریانی، تقویت رگ‌های واریسی، التیام دهنده زخم و جراحات، بند آورنده خونریزی، قاعده آور، منظم‌کننده قاعدگی، کاهش دهنده خونروی ماهیانه و کاهش درد، رفع‌کننده بواسیر، ضد شوره سر، مرطوب‌کننده پوست.
برای زایمان آسان دم کرده آن مفید می باشد،مالیدن روغن بومادران به مفاصل درد مفاصل را تسکین می دهد. خوردن دم کرده ۴ گرم بومادران در ۱۵۰ سی سی آب جوش بعد از غذا برای بی خوابی مفید است و همچنین دم کرده ۲ گرم بومادران در ۱۰۰ سی سی آب تقویت کننده اعصاب است.

 

بید (سرده)

بید نام علمی: Salix سرده‌ای از درختان و درختچه‌های برگریز با حدود ۴۰۰ گونه است که در اصل در خاک‌های مرطوب در آب‌وهوای سرد و مناطق معتدل در نیم‌کرهٔ شمالی یافت می‌شود.

ویژگی‌ها

معمولاً شیرهٔ پوست بید حاوی مقادیر بالای اسید سالیسیلیک است. بید دارای پوست نرم، غالباً خم‌شونده، چوب سخت، شاخه‌های باریک و ریشه‌های بزرگ، فیبروسیت و غالباً ساقه‌دار است. ریشه بید را به سختی، اندازه و دوام آن می‌شناسند. ریشه‌ها از قسمت‌های بیرون از خاک درخت نیز می‌رویند.

برگ‌ها معمولاً کشیده هستند و ممکن است انتهای آنها بیضوی نیز باشد و در برخی موارد لبه‌های دندانه‌دار دارند. بیشتر گونه‌های بید برگریز هستند. برخی گونه‌ها نیمه‌همیشه‌سبز هستند. گونه‌های با برگ‌های چرم‌مانند در بیدها کم دیده می‌شود.

گونه‌ها

برخی از گونه‌های مهم آن چنین‌اند:

• بید مجنون نام علمی: Salix babylonica: گونه‌ای که در اصل متعلق به نواحی خشک شمالی کشور چین بوده اما از طریق جاده ابریشم به دیگر نقاط جهان راه یافته‌است.
• بید سفید نام علمی: Salix alba: گونه‌ای از بید که در شمال آفریقا، اروپا، آناتولی، عراق، ایران، افغانستان، قفقاز، تالش و سیبری می‌روید.
• زردبید نام علمی: Salix acmophylla: گونه‌ای از بید که در ایران، افغانستان، پاکستان، ترکمنستان، عراق، سوریه، فلسطین، سینا، شمال هندوستان و جنوب‌شرق ترکیه می‌روید.
• بیدمشک نام علمی: Salix aegyptiaca: گونه‌ای که در ایران نیز می‌روید و از آن عرق بیدمشک می‌گیرند.
• بید قطبی نام علمی: Salix arctica: گونهٔ خزندهٔ بسیار کوچکی از بید است که خود را برای زنده ماندن در ناحیه قطبی وفق داده‌است.
• سپیدار: درختی بلند که در ایران می‌روید.

 

 

 

بیدمشک

بیدمِشک به گروهی از درخت یا درختچه‌های زینتی از سرده بید گفته می‌شود که سنبله‌های آن (که پرمانند و دارای اسانس معطری هستند) در آغاز فصل بهار به عمل می‌آید. سالیکس کاپری نام علمی: salix aegyptiaca، یکی از انواع آن است که دارای گل‌های زرد کم‌رنگ دم‌گربه‌ای است. ارتفاع درخت به ۹ متر می‌رسد.^[۱]
اسانسی از این گیاه گرفته می‌شود به نام عرق بیدمشک که برای معطر کردن شربت استفاده می‌شود و در طب سنتی دارای خواص درمانی بالا است. شاخه‌های بیدمشک همچنین برای تزیین سفره هفت سین استفاده می‌شود.

خواص دارویی در طب سنتی

طبیعت آن سرد و تر است. مقوی قوای دماغی و قلب، مفرح روح، ملین مزاج، سردردهای گرم مزاج را نیز تسکین می‌دهد. بوعلی سینا نوشته است كه بیدمشک (بهرامج) از نباتات خوشبوست و افشره‌اش ورم‌ها را فرونشاند، شکوفه و بوی برگ آن بادهای متراکم سر را علاجند. اندامان دفعی: شکم را روان کند.

دمنوش بیدمشک برای درمان بی‌خوابی و درمان جوش‌های صورت مفید است.

بیدمشک چیست ؟ 

گیاه دارویی بیدمشک از بید معمولی با نام نژادی از درخت بید است که اندازه آن از بید معمولی کوچکتر ولی سنبله های آن دارای اسانس معطری است. جالب است بدانید که گل های گیاه دارویی بیدمشک قبل از بازشدن برگ ها ظاهر می شوند و معطرند و رنگ این گیاه در بهترین نوع بیشتر است . اسانسی از گل های این گیاه گرفته می شود که به آن عرق بیدمشک می گویند که همراه با شربت جهت معطر شدن شربت مصرف دارند و مصرف درمان نیز دارا می باشد. طبیعت گیاه بیدمشک سرد و تر و مقوی قوای دماغی و قلب و مفرح مزاج است و سردردهای مزاج را تسکین می دهد.

خواص بیدمشک

درختان بیدمشک به عنوان نخستین درختان در فصل بهار در شمال غرب ایران شکوفه می کنند و این شکوفه ها به عنوان پیک بهاری به گل می نشیند. به دلیل داشتن خواص پزشکی متعدد عطر و طعم بیدمشک از زمانهای دور مدنظر بوده و این امر باعث شده تا مردم منطقه عرق بیدمشک را به دلیل خاصیت درمانی آن، در خانه های خود داشته باشند. مردم این منطقه معتقدند که عرقبیدمشک در تسکین اعصاب، درمان کم خونی و ناراحتی های قلبی موثر است.

در مورد این عرق بسیار مفید باید گفت که عرق بیدﻤﺸﻚ با داشتن ترکیباتی همچون ژرانیون سالیسین، تانن، به عنوان داروی موثر در تقویت قلب، آرام بخش و رفع کننده درد و خستگی شهرت یافته است. عطاران معتقدند بیدمشک گیاهی ملین و تقویت کننده قلب و دستگاه گوارش است و مصرف عرق آن اشتها را افزایش می دهد. عرق بیدﻤﺸﻚ تقویت کننده دستگاه عصبی و جوشانده برگ آن با عسل آرام کننده اعصاب است، همچنین جوشانده گل آن بیماریهای عصبی، افسردگی، دردهای عضلانی و بیماریهای روماتیسمی را درمان می کند.

همچنین از شربت آن به عنوان نوشیدنی معطر و خوش طعم در مراسم و دید و بازدیدها استفاده می شود. تهیه عرق بیدمشک در آغازین روزهای بهار یکی از سنتهای خانواده های آذربایجانی به ویژه خانواده های ارومیه ای است که به شکل سنتی انجام می پذیرد و این امر به عنوان یک سنت ویژه با آیین های خاصی و به وسیله دستگاه های تعریق صورت می گیرد. اسانس یا عرق بیدﻤﺸﻚ علاوه بر خواص درمانی برای معطر کردن شربتها نیز به کار می رود.

 بید مشک گیاهی است ملین و تقویت کننده قلب ،اعصاب و محرک قوای جنسی .این گیاه داروئی دستگاه گوارش را تقویت کرده و اشتها را افزایش می دهد. به گزارش اسان طب جوشانده برگ یا پوست درخت بیدﻤﺸﻚ سبب دفع انگلها و کرمهای معده و روده می شود. عرق بیدمشک مقوی قلب بوده و برای حفظ سلامتی آن بسیار مناسب و موثر است و همچنین باعث کاهش تب شده و خاصیت تب بری دارد.

چنانچه زالو در حلق کسی رفته و در حلق یا اطراف آن چسپیده باشد، با غرغره عصاره برگ درخت بید مشک زالو از عضو جدا و از حلق خارج می شود. عرق بیدﻤﺸﻚ قند خون را پایین می آورد و نوشیدن آن بدون مواد شیرین کننده به مقدار قابل توجهی قند خون را کاهش می دهد.

 

 

خار مریم

خار مریم نام علمی: Silybum marianum یا مارتیغال گیاهی است از رده دولپه‌ای‌ها، راسته گل‌مینا و تیره کاسنیان. این گیاه با بازه زمانی رشد هر یک سال یا در بعضی نژادها هر دو سال بوده و خودرو می‌باشد.

شکل ظاهری معمول این گیاه، گلی با رنگ‌های قرمز تا بنفش و برگ‌هایی رنگ رفته و دارای رنگ سبز مایل به زرد و به‌همراه رگه‌های سفیدرنگ هستند.

ویژگی‌های ظاهری

این گیاه در طول دوره رشد خود، ۳۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر قد کشیده و دارای شکل تقریباً مخروطی شکل بوده. بوته این گیاه به‌طور میانگین تا ۱۶۰ سانتی‌متر قطر رشد داشته‌است. ساقه این گیاه معمولاً دارای حالت پنبه‌ای در دور خود بوده و بیشتر فضای این ساقه توخالی است.

برگ‌های این گیاه معمولاً دارای شکل مستطیلی یا به شکل نیزه در دور خود و پراکندگی آن‌ها معمولاً چندبرگی یا دو برگی است.

سرگل خوش‌رنگ این گیاه ۴ تا ۱۲ سانتی‌متر عرض و پهنا داشته. در نیمکره شمالی این گیاه از ماه خرداد تا اواسط شهریور و در نیم‌کره جنوبی این گیاه از آذر تا اوایل بهمن می‌روید. دانه این گیاه رنگ سبز تیره یا در بعضی نژادها سیاه می‌باشد و کاسه این گل که دانه‌ها در آن قرار می‌گیرند رنگ زرد مانندی دارد.^[۱]

نمای کلی

زیستگاه

فراوان‌ترین منطقه رشد این گیاه، سواحل جنوب شرقی انگلیس (که فراوان‌ترین نقطه کره زمین، این منطقه است)، ایران(احتمال می‌رود اکنون بزرگ‌ترین زیستگاه این گیاه باشد )، آمریکای شمالی و استرالیا و نیوزیلند می‌باشد.

مزارع ساخته شده این گیاه توسط انسان، برای مصارف دارویی و برآورد مواد اولیه صنعتی از این گیاه در مناطق وسیعی در اتریش (منطقه والدویرتل)، آلمان، مجارستان، لهستان، چین و آرژانتین قرار داشته و در مناطق اروپایی کاشت این گیاه، هر ساله در بین ماه‌های مارس تا آوریل انجام و برداشت آن در ماه اگوست در حدود ۲ تا ۳ هفته بعد از گل دادن این گیاه در دو مرحله (بریدن و تمیز کردن یا خرمن‌کوبی) انجام می‌شود.

در ایران نیز در استان‌های گیلان، گلستان، مازندران، فارس، خوزستان، شمالِ شرقِ آذربایجان شرقی و کهگیلویه و بویراحمد به صورت علف هرز در حاشیه جاده‌ها و مزارع می‌روید.

اخیراً کشت و کار نژادهای برتر خارمریم در ایران گسترش یافته و بعضی کشاورزان اقدام به کشت آن برای تولید ماده اولیه شرکتهای داروسازی اقدام می‌کنند.

دانه‌های خار مریم یکی از مهم‌ترین منابع طبیعی دارویی برای امراض کبد است، ماده سیلیمارین موجود در دانه‌های این گیاه یکی از مؤثرترین پادزهرها حتی برای موارد مسمویت ناشی از قارچ مهلک کلاهک مرگ نیز هست که فقط این قسمت از گیاه خواص درمانی دارد.

ترکیب شیمیایی

به مجموعه فلاونوئیدهای موجود در عصاره این گیاه «سیلیمارین» گفته می‌شود که حاوی چندین نوع فلاونوئید مختلف است.

دانه خار مریم، داری تقریباً ۴ تا ۶ درصد سیلیمارین و عصاره این گیاه حاوی ۶۵–۸۰ درصد سیلیمارین و ۲۰ تا ۳۵ درصد اسید چرب می‌باشند.

سیلیمارین دارای هفت نوع فلاونولیگنان سیلیبین نوع A، سیلیبین نوع B، ایزوسلیبین نوع A، ایزوسلیبین نوع B، سیلیکریستین، ایزوسلیکریستین و سیلیدیانین و یک تاکسیفولین (زردینه یا رنگ ساز زرد) می‌باشد.

آزمایش‌های بالینی انجام شده

خار مریم در موارد متعددی از نظیر بیماری‌های کبد و مقابله با سرطان استفاده می‌شود. اما باید اشاره نمود آزمایش‌های علمی دربارهٔ این گیاه متناقض و ناهماهنگ بوده.^[۴] در آزمایش‌های انجام شده، سیلیمارین موجود در این گیاه به‌طور منظم با مقدار ۴۲۰ تا ۴۸۰ میلی‌گرم در ۲ یا ۳ وعده به‌طور روزانه برای موارد آزمایشی تجویز شده‌است.

همچنین برای امراض خاص مقدارهای بالاتر این ماده نیز تجویز می‌شده، به‌طور مثال ۶۰۰ میلی‌گرم روزانه برای فردی با بیماری دیابت نوع۲ تجویز می‌شده که نتایج به‌دست آمده از این آزمایش بسیار عالی و قابل توجه بوده و همچنین مقدار ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌گرم در روز برای فردی با بیماری هپاتیتC نیز تجویز شده که البته نتایج قابل توجهی را در برنداشته‌است.

عصاره گیاه خار مریم به همراه عصاره گیاه قاصدک، برای رفع رنگ‌پریدگی پوست در حالت خماری و همچنین دفع سموم ناشی از مصرف بیش از حد الکل نیز استفاده می‌شود.

مشاهدات تجربی

در گذشته خار مریم در پزشکی سنتی چینی به عنوان یک پاک‌کننده درون، سم زدا، نرم‌کننده کبد و مقوی برای کیسه صفرا بوده‌است. اگرچه خاصیت درمانی این گیاه هنوز ناشناخته است، از خار مریم در بعضی مواقع برای بیماری‌های کبد (زردی ویاهمان یرقان، سیروز و هپاتیت) تجویز می‌شود، آزمایش‌های علمی بر روی حیوانات حاکی از این است که سیلیمارین موجود در این گیاه می‌تواند دارای خاصیت هپاتوپرتکتیو باشد، یعنی خاصیتی که باعث می‌شود سلول‌های کبد از سموم محافظت بشوند.

سازمان تحقیقات در مورد سرطان کشور انگلیس می‌گوید: در اینترنت مواردی مشاهده شده که اذعان می‌کنند خار مریم برای کاهیدن سرعت رشد بعضی نمونه سلول‌های سرطانی بسیار مفید است، اما هیچ مدرکی دال بر اثبات این موارد نیست.

همچنین در مطالعاتی اثرات ضد چسبندگی داخل شکمی (ناشی از جراحی‌های داخل شکمی و لگنی) عصاره خارمریم با توجه به خواص آنتی‌اکسیدانی و ضد التهابی آن به اثبات رسیده‌است.

استفاده غذایی

خار مریم به خاطر ارزش دارویی اثبات شده در گذشته در بین سراسر مردم جهان به عنوان نوعی غذا مصرف می‌شده‌است. ریشه‌های این گیاه را می‌توان به‌شکل خام یا جوشانده، به همراه کره یا به صورت کباب‌شده مصرف کرد. شاخهٔ جوان آن را می‌توان تا ریشه برید و به صورت آب‌پز مصرف کرد. در گذشته شاخه‌های خاردار تازهٔ دور گل این گیاه را همانند کنگر فرنگی می‌خورده‌اند.

همچنین ساقه این گیاه را می‌توان بعد از پاک کردن، برای رفع تلخی در آب خیساند و آن را در غذاهای خورشتی مصرف کرد. برگ‌های این گیاه را نیز می‌توان اول از خارها پاک کرد و به عنوان یک جایگزین برای اسفناج مصرف کرد یا می‌توان به صورت خام آن را به سالاد اضافه کرد.

تغذیه پروانه از شهد گل خار مریم

همچنین می‌توان با پاک‌کردن این گیاه، یعنی قطع کردن یا ساییدن ساقه و برداشتن برگ‌های خارمانند اطراف گل‌ها و حذف گلبرگ‌های صورتی‌رنگ، به‌صورتی که دانه‌های آن‌ها از آن جدا نشود، کاسه‌دانِ گل به همراه دانه‌های آن را نیز به صورت خام یا جوشانده یا در سالاد و ترشی مصرف کرد.

سمی بودن برای حیوانات

به علت موجود بودن پتاسیم نیترات در این گیاه، مشاهده شده که خوردن خار مریم برای گله گاوها و گوسفندان مضر می‌باشد. وقتی این گیاه توسط نشخوارکنندگان خورده می‌شود، باکتری موجود در معده این حیوانات، ساختار مواد شیمیایی را می‌شکند و باعث تولید نیترات یونی می‌شود.در نتیجه نیترات یونی هموگلوبین را به متاهموگلوبین تبدیل کرده و از انتقال اکسیژن جلوگیری می‌کند. نتیجه این اتفاقات باعث آسفیکسی یا اختناق می‌شود.

عوارض جانبی

خار مریم معمولاً برای مصرف مقدار کم دارای عوارض خاصی نیست. اما درصورت مصرف بیش از حد این گیاه، عوارض جانبی همچون حساسیت پوستی، اگزما، سردرد و تهوع، ضعیف شدن قوه چشایی، عرق کردن و ضعف را به همراه دارد.

همچنین خار مریم باعث پایین آمدن سطح قند خون می‌شود. به همین دلیل به افراد داری سطح قندخون پایین یا دارای دیابت و کسانی که به هر دلیل برای آن‌ها داروهای مرتبط با قند خون تجویز شده، هشدار برای مصرف کردن داده می‌شود. همچنان استفاده این گیاه برای زنان باردار یا در دوران شیردهی باید با احتیاط همراه باشد.

خار مریم همچنین در گذشته برای مقوی ساختن شیر مادر به مادران داده می‌شده اما مطالعاتی در مورد مصرف این گیاه برای زنان باردار نشان داده کمی عوارض جانبی برای آنان به همراه دارد.^[۱۲][۱۳]

داروهای ساخته شده از این گیاه

در پی تحقیقات در مورد این گیاه داروهایی با ترکیبات خاصی در سال‌های اخیر ساخته و تولید شده‌اند. اکثر این داروها به شکل کپسول در وزنهای ۷۰ تا ۱۴۰ میلی‌گرمی، عصاره مایع، محلول، یا جدیدترین داروی تولید شده، ترکیب سیلیبین فسفاتیدل کولین است.

تحقیقات انجام شده روی ترکیب سیلیبین فسفاتیدل کولین نشانگر این بوده که این نوع دارو دارای تأثیر بیشتری نسبت به موارد طبیعی است، چراکه فسفاتیدل کولین که یکی از اجزای کلیدی موجود در سلول بوده و باعث می‌شود، سیلیبین بهتر و آسانتر وارد محیط سلول شود.

علاوه بر محصولات مذکور، عصاره سیلیمارین شرکت دارویی زردبند از گونه نخبه گیاهی خارمریم استفاده شده‌است. این عصاره هیدروالکلی نمی‌باشد و دارای میزان خلوص بالای مواد مؤثر سیلی بین، سیلی دیانین و سیلی کریستین است.

این محصول به دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی بالا به بیمارانی که توسط شیمی درمانی، تحت درمان هستند، نیز پیشنهاد می‌شود. همچنین استفاده از این عصاره در زمان بارداری مجاز می‌باشد.

از نمونه داروهای ساخته شده توسط عصاره خارمریم که اثر آنتی‌اکسیدانی دارد، می‌توان به داروی لیورگل و لیورسیل اشاره نمود.

 

 

خارخسک

خارخَسَک نام علمی: Tribulus terrestris نام یک گونه از سرده خارخسک و از تیره قیچیان است.

ساختار خارخاسک

گیاهی است علفی، یک ساله، دارای ساقه‌های خوابیده با انشعابات گسترده بر سطح خاک و پوشیده از تار که برگ و ساقه‌های جوان آن را تارهای ظریف ابریشمی می‌پوشاند. برگ‌های آن متقابل غالباً نامساوی و مرکب از برگچه‌های کوچک و ریزی است که به تعداد ۶–۳ زوج در طرفین دمبرگ اصلی جای دارند. گل‌ها زرد کوچک و منفرد هستند. میوه آن شیزوکارپ ناشکوفا که در موقع رسیدن قسمت‌های پنجگانه آن از هم جدا و پراکنده می‌شوند. هر یک از این قسمت‌های پنج‌گانه در سطح بیرونی خاردار است. قسمت‌های مورد استفاده این گیاه، میوه، دانه، برگ، ریشه و گاهی کلیه اعضای گیاه است ولی بیش از همه میوه آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. رنگ میوه‌های آن سبز مایل به زرد، بدون بو و با طعم مشخص است. میوه‌ی خارخسک چهار بخشی و نرم است اما خارهای تیزی دارد. میوه‌های این گیاه را در اواخر تابستان و اوایل پاییز جمع‌آوری می‌کنند. این گیاه پراکندگی وسیعی در نواحی مختلف کره زمین دارد. به طوری که می‌توان آن را در غالب نواحی دنیا مشاهده کرد. ترکیبات شیمیایی گیاه خارخاسک شامل رزین، تاش، روغن ثابت، آلکالوئید، پلی فنل‌ها و مواد معدنی شامل کلسیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، گوگرد، ازت و کلر است. پنج نوع ماده گلیکوزیدی نیز دارد که همه آن‌ها دارای گلوکز است و علاوه بر گلوکز قندهای رامنوز، آرابینوز را هم شامل می‌شود. خارخاسک به عنوان مدر، دفع‌کننده سنگ‌های مجاری ادراری و تقویت‌کننده قوای جنسی به کار می‌رود. در طب گذشته برای خارخاسک اثر مدر و دفع‌کننده سنگ‌های مجاری ادراری و تقویت‌کننده قوای جنسی قائل بوده و از آن به عنوان درمان‌کننده عفونت و التهاب لثه استفاده می‌شده است. از فرآورده‌های موجود در بازار می‌توان قطره پروستاتان، قطره سنکل و قطره آفرودیت را نام برد. خارخسک در آب و هوای گرم و حتی در کویر نیز دیده می‌شود

 

 

 

خارشتر ایرانی

خارشتر ایرانی نام علمی: Alhagi maurorum گونه خارشتر غالب نقاط ایران است.

نام‌های دیگر فارسی خارشتر عبارتند از: خاراشتر، خاربز و ترنجبین، که در گناباد به آن خرنگبین (خارانگبین) می‌گویند. خارانگبین در اصل نوع محصول ده خار اشتری است اینگونه از خار اشتری که در مرداد ماه شیره‌ای مانند عسل ولی سفید رنگ تولید می‌کند شیره یا شکر این خار را، خار انگبین یا خرنگوی یا ترنجبین می گویند، که موقع خشک شدن در بعضی جاها رنگ زرد به خود می‌گیرد. یکی از زیستگاه‌های اصلی خار انگبین که دارای محصول بسیار مرغوبی است دشت زیبد می‌باشد که بخشی از دشت ریواس زیبد را در بر می‌گیرد. نام عربی این گیاه، الحاج است که نام علمی گیاه، Alhagi نیز از همین واژه گرفته شده است. واژه camelorum نیز به زبان لاتین، به معنی شتر است.

 

 

 

رازیانه

رازیانه یا بادیانه یا بادیان نام علمی: Foeniculum vulgare گیاهی است گلدار از راسته کرفس‌سانان (Apiales)، از تیره چتریان (Apiaceae) از سرده رازیانه‌ها (Foeniculum). این گیاه بومی سواحل دریای مدیترانه است ولی به مرور زمان در سرتاسر دنیا پخش شده است به خصوص در خاک های خشک نزدیک سواحل دریا ها و رودخانه ها.

درمورد رازیانه

رازیانه در زمره گیاهان ادویه‌ای است که قدمت استفاده از آن به دوران رم باستان برمی‌گردد. رازیانه را به دو شکل خام و پخته مصرف می‌کنند و به‌خاطر داشتن سدیم، کربوهیدرات، فیبر، پروتئین، ویتامین A، نیاسین و غیره خواص درمانی زیادی دارد و در طب سنتی برای درمان بیماری‌های مختلفی به‌کار می‌رود.

تولید

در سال ۲۰۱۴، هند ۶۰٪ از تولید جهانی رازیانه را تولید کرد و چین و بلغارستان به عنوان تولیدکنندگان دوم و سوم پیشرو بودند.

 

 

 

 

 

 

زنجبیل

زنجبیلنام علمی: Zingiber officinale)، (از پارسی میانه سَنگیپِل، نیز در برخی متون قدیمی شنگویر) گیاهی گلدار از خانواده زنجبیلیان است و زمین‌ساقه (ریزوم) آن بعنوان ادویه در آشپزی و گیاه دارویی در طب سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گیاه بومی جنوب شرق آسیا است و برگ‌هایی سرنیزه‌ای به رنگ سبز براق و ساقه‌های‌ باریک و نی‌مانند دارد. گل‌های آن سبز مایل به زرد با لبه‌ای ارغوانی و لکه‌های کرم‌رنگ و گل‌آذین مخروطی و کوچک و سنبله‌ای متراکم است که در تابستان از زمین‌ساقه بیرون می‌زند.

اطلاعات تغذیه‌ای

ترکیبات اصلی و اساسی زنجبیل شامل انواع قندها از ۵۰ تا ۷۰ درصد، چربی‌ها (از ۳ تا ۱۸ درصد)، اولئورزین (از ۴ تا ۵/۷ درصد) و ترکیبات سوزاننده (از ۱ تا ۳ درصد) می‌باشد.

۱ قاشق غذاخوری زنجبیل تازه (معادل ۶ گرم) حاوی ۵ کالری، ۱ گرم کربوهیدرات و به مقدار ناچیزی چربی، پروتئین و فیبر می‌باشد.

پیشینه

زمین‌ساقه خوراکی زنجبیل

زنجبیل از زمان‌های دور به کار برده می‌شد و هنوز هم در طب سنتی چین جایگاه باارزشی دارد. در ایران باستان نیز این گیاه با نام ژنگویر شناخته شده بوده است و از ایران و کشورهای عربی به سوی غرب، گسترش یافت. در غرب، پزشکی یونانی به نام «دیوسکوریدس» نخستین بار در سده یکم میلادی کاربرد درمانی زنجبیل را ثبت کرد. سده‌ها پیش از آن، این گیاه عطردار از کشورهای خاور دور به اروپا صادر می‌شده است و تا سده‌های میانه، به عنوان یک ماده اولیه آشپزی در اروپا کاملاً شناخته شده بود.

امروزه این گیاه در بیشتر مناطق استوایی کشت می‌شود. آشنایان با پزشکی هندی آیورودا از آن به عنوان داروی جهانی نام می‌برند؛ این امر نه تنها به خاطر خواص ضد قارچی، ضد باکتری آن است، بلکه به خاطر اثر تسکین بخش آن بر روی دستگاه گوارش هم هست، که اینها باعث شده هندیان بیش از ۲۰۰۰ سال زنجبیل را مصرف کرده‌اند و یکی از بهترین شفابخش‌های طبیعی برای درمان بیماری‌های مسافرت، حالت تهوع و سرگیجه در غرب مطرح کرده‌اند.

در پژوهشی که در دانمارک انجام شد به ۴۰ نفر از دانشجویان نیرو دریایی یک گرم پودر زنجبیل و به ۴۰ نفر دیگر مقداری دارونما داده و مشاهده شد زنجبیل به مراتب در کاهش دفعات استفراغ و از بین بردن عرق سرد مؤثر بوده. زنجبیل دارای ترکیباتی همچون گینجرول است که گیرنده ۳ سروتونین در مرکز استفراغ (قسمتی در ساقه مغز) را مسدود می‌کند.

اقلیم مناسب کاشت زنجبیل

زنجبیل بسیار به سرما حساس است و در برابر کم‌آبی نیز مقاومت ندارد. زنجبیل معمولاً در جنوب هند که از باران‌های موسمی بهره می‌برد یا اقلیم‌های مشابه آن رشد مناسبی دارد.

 

 

 

زنیان

زنیان یا نانخواه نام علمی: Trachyspermum نام یک سرده از تیره چتریان شامل گیاهان یک‌ساله با برگ‌های شانه‌ای مرکب و گلبرگ‌های سفید است.^[۱] در طب سنتی با نامهای نانخواه و ننه حوا آمده‌است. در گویش سیستانی به آن اَجغون و در گویش خراسانی به آن نَنُخ و در گویش سرچهانی به آن کسره می‌گویند.

زنیان همان ماده پایه و اصلی و اسرار آمیز و مخفی نوشیدنی کوکاکولا است. این گیاه دارای طبع گرم و خشک است.

 

زیره سبز

زیره سبز با نام علمیL. Cuminum cyminum(ال. کومینوم سمینوم) گیاهی است از خانواده apiaceae (آپیاسه)، یکساله، معطر، بدون کرک (جز میوه) ساقه علفی با انشعابات دو تایی و گاهی سه تایی می‌باشد. ساقه گیاه شیار دار بوده و دارا ی بافت کلانشیم محیطی است. همچنین گیاهی است یکساله کوچک و علفی که ارتفاع آن ۶۰ سانتیمتر است ریشه آن دراز و باریک برنگ سفید، ساقه آن راست و برگهایش به شکل نوار باریک و نخی شکل و برنگ سبز می‌باشد.

گل آذین از نوع چتر مرکب می‌باشد و هر چتر مرکب به سه تا شش چترک ختم می‌شود؛ و هر چترک دارای سه تا چهار گل می‌باشد. براکته‌های گشیده و خطی در زیر چتر مرکب به صورت حلقه ای مجتمع شده و گریبان نامیده می‌شود. براکته‌های قاعده هر گل نیز در قاعده چترک‌ها به صورت حلقوی وجود داشته و گریبانک نامیده می‌شود. میوه دوکی شکل بوده و در دو سر باریک می‌باشد و از نوع دو فندقه شیزوکارپ است که شامل دو مریکارپ می‌باشد. جنین دانه کوچک بوده و در آلبومین محصور است و به شدت به جدار مریکارپ فشرده‌است.

بخش شکمی جدار مریکارپ مسطح و بخش پشتی آن محدب است و دارای ۵ ضلع برجسته یا خطوط پره مانند طولی است که این پره‌ها یکی در پشت، دو تا در طرفین و دو تا در حاشیه مریکارپ قرار دارند.

از هر پره یک دسته آوندی عبور می‌کند که آوندهای چوبی در داخل و آوندهای آبکش در داخل قرار دارند. گرده افشانی در این گیاه توسط باد و به ندرت حشرات انجام می‌گیرد. چترها از پائین بو ته به سمت بالا و از اطراف به مر کز تولید بذر می‌کنند که نشان دهنده گل آذین نامحدود آن است.

تاریخچه

زیره از زمان‌های قدیم مورد استفاده بوده و در کاوش‌های سوریه آثاری از هزاره دوم قبل از میلاد پیدا شده و همچنین در سایت‌های باستان‌شناسی مصر باستان نیز مواردی استفاده از ان نیز پیدا شده‌است.

برای نخستین بار در ایران و سرزمین‌های مدیترانه‌ای کشت شده‌است. در روم باستان و مراکش نیز به عنوان ادویه وخوراکی در غذاها استفاده می‌شده‌است. در اروپا و در قرون وسطی در اسپانیا و مالت کشت می‌شده‌است و توسط استعمارگران اسپانیایی و پرتغالی به آمریکا معرفی شد. زیره انواع مختلفی دارد که معروف‌ترین آن‌ها زیره سبز و زیره سیاه است که هر دو در آشپزی ایرانی استفاده می‌شود.

امروزه بیشترین کشت به ترتیب در کشورهای هند، ایران، ازبکستان ٬تاجیکستان ٬ترکیه، مراکش، مصر، سوریه، مکزیک، شیلی و چین است.

شرح گیاه

گیاهی کوچک، علفی به ارتفاع ۱۵ تا ۵۰ سانتی‌متر و دارای ریشه دراز باریک به رنگ سفید و ساقه ای راست و منشعب به تقسیمات دو تایی است منشأ اولیه آن ناحیه علیای مصر و سواحل نیل بوده‌است ولی امروزه به حالت نیمه وحشی در منطقه وسیعی از مدیترانه، عربستان، ایران، و نواحی مختلف می‌روید یا در این نواحی پرورش می‌یابد.

برگهای آن متناوب، شفاف، بی کرک، منقسم به بریدگیهای بسیار نازک و ظریف ولی دراز و نخی شکل است. گلهائی کوچک، سفید یا صورتی رنگ و مجتمع به صورت چتر مرکب دارد. میوه آن بیضوی کشیده، باریک در دو انتها، بسیار معطر، به طول ۶ میلی‌متر، به قطر ۵/۱ میلی‌متر و پوشیده از تارهای خشن است. بعضی از واریته‌های این گیاه میوه‌های عاری از تار دارند. رنگ میوه بر حسب واریته‌های مختلف گیاه ممکن است زرد تیره یا خرمائی مایل به سبز یا خاکستری باشد.

نیاز اکولوژیکی

چون زیره سبز گیاهی مدیترانه ای است، لذا در طول رویش به حرارت مناسب و نور کافی نیاز دارد مقدار اسانس گیاهان که در مناطق گرم با نور فراوان می‌رویند بیش از مناطق دیگر است. این گیاه در مرحله گل دهی و تشکیل میوه به رطوبت کمتری نیاز دارد. خاکهای با بافت متوسط و خاکهای لوم شنی، خاکهای مناسبی برای تولید زیره سبز هستند. کشت در خاکهای سبک شنی و تهی از مواد و عناصر غذایی مناسب نیست چون این خاکها شرایط را برای ابتلای گیاهان به بیماری‌های قارچی آماده می‌کنند. PH خاک برای کشت زیره سبز ۵/۴ تا ۲/۸ مناسب است.

آماده‌سازی خاک

در اوایل پائیز ۱۵ تا ۲۰ تن در هکتار کودهای حیوانی کاملاً پوسیده به زمین اضافه نموده و سپس شخم زده می‌شود و در ادامه زمین را باید تسطیح نمود. خاک باید نرم باشد و سله تولید نکند قبل از کشت زمین را آماده و آن را کرت‌بندی می‌کنند.

تاریخ و فواصل کاشت

از تناوب کاشت زیره با گیاهان تیره جعفری باید خودداری نمود. زیرا زیره سبز به بیماری‌های قارچی بسیار حساس بوده و بیماری‌های گیاهان تیره جعفری کم و بیش مشابه هستند.

تکثیر گیاه توسط بذر صورت می‌گیرد. تاریخ کشت به شرایط اقلیمی محل رویش بستگی دارد. بطوریکه در مناطق معتدل یک محصول پائیزه در مناطق سرد به صورت یک محصول بهاره کشت می‌شود اواسط پائیز (آبان ماه) زمان مناسبی برای کشت پائیزه است. در حالیکه کشت بهاره در اسفند انجام می‌گیرد.

اگر زیره سبز ردیفی کشت شود، فاصله ردیف‌ها ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر مناسب است. هر هکتار زمین به ۱۲ تا ۱۵ کیلوگرم بذر با کیفیت نیاز دارد. عمق بذر به تناسب بافت خاک بین ۵/۱ تا ۲ سانتی‌متر مناسب است. پس از کشت از انجام هر گونه عملی که سبب جابجائی بذر شود باید خودداری نمود.

کاشت

کشت زیره سبز توسط بذر و مستقیماً در زمین اصلی صورت می‌گیرد. مدتی قبل از کاشت زمین را باید آبیاری نمود. بذرها را می‌توان پس از مخلوط کردن با ماسه نرم به صورت دست پاش در سطح زمین پاشید در بعضی نقاط زیره سبز را به صورت ردیفی کشت می‌کنند. برای افزایش قوه رویشی بذرها را باید به مدت ۲۴ تا ۳۶ ساعت در آب خیس نمود.

پس از کاشت بلافاصله باید زمین را آبیاری کرد. آبیاری نباید شدید باشد تا بذرها شسته شود و در مرکز کرت‌ها متراکم شود. دومین آبیاری باید ۸ تا ۱۰ روز پس از اولین آبیاری انجام گیرد. رویش بذرها پس از دومین آبیاری آغاز می‌شود. چنانچه منطقه کشت از دمای بالایی برخوردار باشد باید ۵ تا ۶ روز پس از دومین آبیاری مجدداً گیاهان را آبیاری نمود. این آبیاری سبب می‌شود تا رویش بذرها تکمیل شود گیاهان را باید هر ۱۲ تا ۲۰ روز (بسته به شرایط آب و هوائی) آبیاری کرد. اضافه کردن ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم در هکتار ازت ۴۰ تا ۵۰ روز پس از کشت به همراه آبیاری سبب افزایش عملکرد می‌شود.

داشت

چون زیره سبز ارتفاع کمی دارد و اگر امکان رویش به علفهای هرز داده شود، نه تنها می‌تواند بر زیره سبز غلبه کند و جذب آب و کسب نور را دچار اشکال سازند، بلکه سبب انتشار و گسترش آفتها و بیماری‌ها نیز می‌شوند لذا وجین علف‌های هرز ضروری است. هنگامیکه ارتفاع بوته‌ها به پنج سانتی‌متر رسید باید وجین علف‌های هرز را آغاز و در طول رویش زیره سبز علفهای هرز را باید دو تا سه مرتبه وجین کرد. برگرداندن خاک بین ردیفها نیز نقش عمده ای در افزایش عملکرد دارد. آبیاری باید با دقت انجام گیرد. هنگام گل دهی و تشکیل میوه، گیاهان به حداقل آبیاری نیاز دارند. آبیاری زیاد نه تنها سبب کاهش عملکرد می‌شود بلکه شرایط را برای ابتلاء به بیماری‌های قارچی آماده می‌کند.

بیماریهای قارچی زیره سبز یکی سفیدک سطحی است که برای مبارزه با آن باید از قارچ کش‌های سولفوره و تابل به مقدار یک کیلوگرم در هکتار یا از کاراتان به مقدار ۵/۰ لیتر در هکتار به صورت محلول پاشی استفاده کرد. از دیگر بیماری قارچی بلایت زیره است که در مرحله گل دهی به گیاهان آسیب می‌رساند. وجود لکه‌های قهوه ای رنگ بر روی ساقه، برگها از علائم این بیماری است برای مبارزه با آن از قارچ کش‌های حاوی ترکیبات مس نظیر دیتان، بلیتوکس (Blitox ۵۰)، کوپرومار (Cupromar) به مقدار ۶/۰ تا ۱ کیلوگرم در هکتار می‌توان استفاده نمود پوسیدگی ریشه نیز از بیماری‌های دیگر زیره است که در تمام مراحل رویش زیره سبز را تهدید می‌کند که جهت کنترل از مخلوط کاراتان و دیتان می‌توان استفاده نمود.

برداشت

محصول معمولاً ۱۰۰ تا ۱۲۰ روز پس از کشت آماده برداشت می‌شود از اردیبهشت تا اوایل خرداد می‌توان زیره سبز را برداشت نمود. عمل برداشت معمولاً با دست انجام می‌گیرد. گیاهان را با دست از ریشه بیرون کشیده یا با داس برداشت می‌کنند. سپس آن‌ها را باید خشک نمود. پس از بوجاری باید بذرها را از سایر اندام‌ها جدا و با استفاده از جریان هوا آن‌ها را تمیز و بسته‌بندی کرد.

عملکرد بذر بسیار متفاوت است و به شرایط اقلیمی محل رویش بستگی دارد. از هر هکتار ۸/۰ تا ۱ تن بذر تولید می‌شود.

دامنه انتشار

سبزوار، سرایان، علی‌آباد، مشهد، صالح آباد تهران، کیش لک( بین تهران و سمنان )، سمنان، دامغان، سرخه و شمال شرق استان گلستان از مهم ترین مراکز کشت زیره ایران می باشند.

ترکیبات شیمیایی

زیره دارای تانن، روغن زرین و اسانس است. اسانس زیره را از تقطیر میوه له شده تحت اثر بخار آب بدست می‌آورند. این اسانس مایعی است بیرنگ که در اثر ماندن ابتدا برنگ زرد و سپس قهو ه ای رنگ می‌شود.

بوی زیره مربوط به آلدئیدی بنام کومینول است. مقدر کومینول در زیره بسته به محل کشت آن بین ۳۰ تا ۵۰ درصد است.

ضد تشنج است. برای برطرف کردن بیماری صرع مفید است. در دفع گاز معده مؤثر است. قاعده آور است. عرق آور است. برای رفع برونشیت از دم کرده زیره استفاده کنید. برای برطرف کردن سوءهاضمه مفید است. ترشحات زنانگی را برطرف می‌کند. برای تحریک اشتها زیره سبزه را با سرکه و آب مخلوط کرده و قبل از غذا بخورید. برای برطرف کردن قطره قطره ادرار کردن زیره را تفت داده و سرخ کنید سپس با آب بخورید. برای رفع نفخ روده و معده می‌توانید دم کرده زیره را تنقیه کنید. برای التیام زخم چشم، دانه‌های له شده زیره سبز را در آب برنج خام خیس کرده و سپس مایع بدست آمده را قطره قطره روی زخم چشم بریزید. هنگامیکه اطفال شیرخوار دل درد دارند و نفخ در شکم شان پیچیده چند قطره اسانس زیره را با روغن بادام مخلوط کرده و با آن شکم آن‌ها را ماساژ دهید؛ و بالاخره زیره را در غذاهایی که نفاخ هستند مخصوصاً حبوبات استفاده کنید.

 

 

زیره (سرده)

زیره نام علمی: Carum نام یک سرده از خانواده چتریان است. این سرده شامل حدود ۲۰ گونه از گیاهان گل‌دار است که بومی مناطق معتدل بر قدیم است. مهم‌ترین گونهٔ این سرده، زیره سیاه (C. carvi) است که از دانه‌های آن به‌عنوان ادویه در آشپزی، استفادهٔ زیادی می‌شود.

 

 

 

سنبل‌الطیب

سنبل طیب یا علف گربه که گربه به این گیاه علاقه دارد نام علمی: Valeriana officinalis گیاهی است که بوته‌ای استوار و چندساله دارد و در اروپا و بخش‌هایی از آسیا می‌روید. سنبل‌طیب دارای ریشه‌ای کوتاه و بوته‌ای با ارتفاع بین ۵۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر است.

ریشهٔ این گیاه در طب سنتی ایران دارای ارزش دارویی است و از آن به عنوان آرام‌بخش اعصاب، خواب‌آور، ضد تشنج، درمان افسردگی، هضم‌کننده غذا و ضد دل‌پیچه استفاده می‌شود.

نام علف گربه برای این گیاه ناشی از ویژگی آن است که گربه‌ها را به خود جذب می‌کند و نوعی اثر روان گردان در آن‌ها دارد. این خاصیت به دلیل وجود اکتینیدین در عصاره این گیاه است که به فرومون‌های بدن گربه‌ها شباهت دارد. این گیاه اثر مشابهی نیز بر روی موشهای صحرایی دارد. سنبل طیب گیاهی است علفی و چند ساله که ساقهٔ آن به‌طور عمودی تا ارتفاع دو متر بالا می‌رود. این گیاه به صورت وحشی در جنگل‌های کم درخت، در حاشیه جویبارها و گودال‌ها در بیشتر مناطق آسیا و ایران می‌روید.

سنبل طیب دارای بویی مطبوع است و گربه بوی این گیاه را از فواصل دور تشخیص داده به طرف آن می‌رود و در اطراف آن به جست و خیز می‌پردازد و از بوی آن مست می‌شود. گل‌های سنبل الطیب رنگ سفید یا صورتی دارد و به صورت خوشه‌ای است.

قسمت مورد استفاده این گیاه ریشه آن است و معمولاً از ریشه گیاهی که بیش از سه سال عمر دارد استفاده می‌شود. سنبل الطیب پس از خشک شدن برنگ قهوه‌ای در می‌آید. طعم آن تلخ ولی خوشبو و معطر است. عطر آن پس از خشک شدن بیشتر می‌شود.

ترکیب شیمیایی

ریشه سنبل الطیب حاوی ۱ درصد اسانس است. این اسانس در ریشه تازه بیشتر است و به تدریج که ریشه خشک می‌شود مقدار اسانس آن کاهش یافته ولی بوی آن قوی تر می‌شود. اسانس تازه برنگ سبز مایل به زرد است ولی در اثر ماندن غلیظ می‌شود. آثار دارویی ریشه تازه آن سه برابر خشک شده آن است. سنبل الطیب باید در حرارت کم خشک شود و در حرارت بالا تمام اثر دارویی آن از بین می‌رود.

خواص دارویی

ریشه سنبل الطیب از نظرطب قدیم ایران گرم و خشک است خواص مهم آن به شرح زیر است. اثر ضد تشنج دارد، در رفع ناراحتی‌های عصبی و هیستری مفید است، ضد اسپاسم و آرام بخش است، تب بر است، بیخوابی را درمان می‌کند، ضد کرم معده و روده است، ضد هیجان است، میگرن را برطرف می‌کند، برای برطرف کردن دلهره، تشویش و نگرانی مفید است، در درمان بیماری مالیخولیا اثر مفید دارد، در برطرف کردن درد سیاتیک مؤثر است، سکسکه مداوم را از بین می‌برد، درد سینه را برطرف می‌کند، استفراغ را برطرف می‌کند، در معالجه مرض قند مؤثر است، گرد سنبل الطیب را روی زخم‌ها بپاشید التیام یابند. البته هیچ‌کدام از این‌موارد نه‌تنها در مورد این داروی گیاهی بلکه در مورد تمام گیاهان طب سنتی هرگز و هرگز دارای یقین کامل و استنادات متقن و بررسی‌های مستدل جامع چند ملیتی و ارایل‌های بی نقص دارویی نیستند. صرف داشتن مقداری اثر بر روی بیماری به منزله درمان قطعی و داروی انتخابی آن بیماری نیست. این‌مطالب تنها سینه به سینه منتقل شده‌اند و هیچ شرکت و بیمارستان و تست‌کلینیکی مستدل جامع‌الشرایط بر روی جمعیت انبوه داوطلبان هرگز انجام نشده‌است.

خواص سنبل الطیب بر روی یائسگی و عادت ماهیانه

این گیاه برای اختلالات یائسگی و عادت ماهیانه مفید است. تحقیقات نشان می‌دهد که مصرف روزانه ریشه سنبل الطیب به میزان ۶۷۵ تا ۱۰۶۰ میلی‌گرم به مدت ۸ هفته می‌تواند شدت و تکرار گر گرفتگی در افراد یائسه را کاهش دهد. تحقیقات اولیه حاکی از آن است که مصرف ۲۵۵ میلی‌گرم سنبل الطیب سه بار در روز به مدت دو دوره قاعدگی، درد ناشی از قاعدگی را التیام می‌دهد.

سنبل الطیب برای درمان سفیدی مو

یکی دیگر از خواص این گیاه، داشتن منگنز است که برای درمان سفیدی مو از آن استفاده می‌شود. تعیین یک مقدار مشخص برای مصرف این گیاه، کار مشکلی است. در منابع مختلف علمی دربارهٔ گیاهان دارویی، چیزی حدود ۱ تا ۱۰ گرم است.

طرز استفاده

۱) گرد سنبل الطیب: ریشه سنبل الطیب را خرد کرده و در حرارت ۴۰ درجه خشک کنید. سپس آن را آسیاب کنید و از الک ریز رد کنید. گرد آن به عنوان ضد تشنج به کار می‌رود. مقدار مصرف آن ۵–۱۰ گرم در روز است.

۲) مخلوط سنبل الطیب: ۴ گرم گرد ریشه سنبل الطیب را با ۴ گرم رازیانه و ۴ گرم قند سائیده مخلوط کنید، این مخلوط را چهار قسمت کرده و در طول روز به فواصل مساوی بخورید.

عملکرد صحیح دستگاه عصبی مرکزی به وسیله رسپتورهایی (گیرنده‌هایی) در مغز که به نام رسپتورهای گابا نامیده می‌شوند، تنظیم می‌شود. بر اساس مطالعات آزمایشگاهی مشخص شد که سنبل الطیب می‌تواند اتصالات این رسپتورها را ضعیف و سُست نماید. به این ترتیب، مکانیسم عمل و اثربخشی آن تا حدودی مشخص شد. در حقیقت این اطلاعات توضیح می‌دهد که چرا سنبل الطیب می‌تواند به افراد کمک کند تا به راحتی استرس و نگرانی را از خود دور نمایند.

در مطالعات مختلفی نشان داده شد که این گیاه اثر درمانی مؤثری بر روی افرادی که دارای درجات مختلفی از بیماری بی خوابی می‌باشند، دارد. به‌طور کلی سنبل الطیب موجب می‌شود که خواب با آرامش زیادی همراه باشد و همچنین گذر به مرحله خواب راحت‌تر صورت پذیرد. اما در این مطالعات چیزی مبنی بر اینکه این گیاه موجب افزایش کل زمان خواب می‌شود، مشاهده نگردید.

دو تحقیق دیگر نیز در این زمینه انجام شد. در این مطالعات نیز نشان داده شد که ترکیب سنبل الطیب با بادرنجبویه (Lemon Balm) در بهبود کیفیت خواب و در درمان بیماری بی خوابی(Insomnia) مؤثر است. این گیاه برای اختلالات یائسگی و عادت ماهیانه مفید است. یکی دیگر از خواص این گیاه، داشتن منگنز است که برای درمان سفیدی مو از آن استفاده می‌شود. تعیین یک مقدار مشخص برای مصرف این گیاه، کار مشکلی است، اما در منابع مختلف علمی دربارهٔ گیاهان دارویی، چیزی حدود ۱ تا ۱۰ گرم است. اگر از عصاره تغلیظ شده ریشه گیاه سنبل الطیب (آنچه به‌طور معمول در قرص‌ها و کپسول‌ها وجود دارد و دارای حداقل ۰٫۵ درصد روغن‌های فرّار است) برای درمان بیماری بی خوابی استفاده می‌کنید، باید آن را حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از خواب مصرف نمایید. فراورده‌های خشک شده ریشه این گیاه که به صورت ۱٫۵ تا ۲ گرمی هستند، نیز باید ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از خواب مصرف شوند. برخی نیز این گیاه را با بادرنجبویه، رازک، گل ساعت و اسکالکَپ (در طب چینی کاربرد دارد) ترکیب کرده و مصرف می‌کنند. مصرف تازه این گیاه بهتر و مؤثرتر از مصرف ریشه خشک آن است.

عوارض جانبی

اثرات جانبی: تحقیقات مختلف نشان می‌دهد که این گیاه هیچ گونه اثر مخربی روی توانایی افراد برای رانندگی و کار با ماشین آلات مختلف ندارد. تنها مورد گزارش شده، حمله قلبی شدید در مردی بود که سالیان دراز از سنبل الطیب به میزان ۵ تا ۲۰ برابر مقدار توصیه شده مصرف می‌کرده‌است و آن را به‌طور ناگهانی کنار گذاشته بود. به هر حال، هنگامی که سنبل الطیب بر اساس مقدار توصیه شده مصرف شود، منجر به اعتیاد و وابستگی به آن نخواهد شد. در مورد دیگری که در یک دانشجوی ۱۸ ساله که قصد خودکشی داشت مشاهده شد، تنها علائم گزارش شده عبارت بودند از: خستگی مفرط، درد شکمی، رعشه و لرزش در دست‌ها و پاها. این فرد از ۰۰۰/۲۰ میلی‌گرم ریشه سنبل الطیب استفاده کرده بود که چیزی در حدود ۴۰ تا ۵۰ برابر مقدار توصیه شده‌است. به نظر نمی‌رسد که مصرف سنبل الطیب قبل از خواب موجب ایجاد مشکل در هوشیاری و تمرکز فرد در صبح شود. با این که تاکنون دلایل شناخته شده‌ای برای منع مصرف این گیاه در بارداری و شیردهی گزارش نشده‌است، اما بی‌خطر بودن آن نیز به اثبات نرسیده‌است؛ بنابراین باید در مصرف آن احتیاط کرد.

• مضرات

چون سنبل الطیب برای کلیه مضر است باید آن را با کتیرا خورد.

زمان مصرف نباید بیش از هشت هفته پیاپی باشد زیرا باعث عوراضی مثل ناراحتی معده، سر گیجه و خارش پوست می‌شود.

هنگامی که سنبل الطیب بر اساس مقدار توصیه شده مصرف شود، منجر به اعتیاد و وابستگی به آن نخواهد شد. به نظر نمی‌رسد که مصرف سنبل الطیب قبل از خواب موجب ایجاد مشکل در هوشیاری و تمرکز فرد در صبح شود. با این که تاکنون دلایل شناخته شده‌ای برای منع مصرف این گیاه در بارداری و شیردهی گزارش نشده‌است، اما بی‌خطر بودن آن نیز به اثبات نرسیده‌است؛ بنابراین باید در مصرف آن احتیاط کرد.

 

سیر

سیر نام علمی: Allium sativum گیاهی است از راسته مارچوبه‌سانان (Asparagales) از خانوادهٔ نرگسیان و زیرخانوادهٔ پیازیان (Alliaceae) و سرده سیر (Alliums).

گیاه‌شناسی

سیر گیاهی است علفی و دائمی که ساقه آن تا ارتفاع ۴۰ سانتیمتر نیز می‌رسد. قسمت زیرزمینی آن متورم و مرکب از ۵ تا ۱۲ قطعه و محصور در غشاهای نازک و ظریف به‌رنگ خاکستری مایل به سفید است. برگ‌های آن باریک و نواری شکل به رنگ سبز تیره و گل‌های آن کوچک و صورتی رنگ هستند که به‌صورت یک چتر در انتهای ساقه ظاهر می‌شود.

سیر و پیاز رابطه‌ای نزدیک با هم دارند. به‌طور کلی ۲ نوع سیر وجود دارد.

1. سیر آمریکایی که Greole نامیده می‌شود. این نوع سیر دارای پوست سفید است.
2. سیر تاهیتی که درشت‌تر است و گاهی قطر آن به ۸ سانتیمتر می‌رسد.

تاریخچه

به دستور خوفو، یکی از پادشاهان دودمان چهارم مصر باستان، یک پر سیر را روی بلندترین هرم جیزه حکاکی کردند. از این بیان چنین برمی آید که مصریان به سیر جنبهٔ خدایی می‌دادند. سنگ‌نوشته‌ای که بر یکی از سنگ‌های اهرام مصر دربارهٔ خواص طبی و درمانی سیر باقی‌مانده آشکار می‌کند که هر روز صبح به کارگرانی که در بنای هرم کار می‌کردند یک پر سیر می‌خوراندند تا آن‌ها در مقابل بیماری مصون مانده و به آن‌ها برای ساختن چنین بنای عظیم و بلندی، دل و جرأت بخشد.

یونانی‌ها، برخلاف مصریان هر که را که بوی سیر می‌داد از معابد بیرون می‌انداختند. با این وجود عجیب این است که پهلوانان یونانی پیش از مسابقات المپیک یک دوره طولانی سیر مصرف می‌کردند.

یهودیان و یونانیان و رومیان سیر را مثل نوش‌دارو می‌دانستند و مورد مصرف قرار می‌دادند و جالب توجه‌است بدانیم که نزد مردم چین که مقدار زیادی سیر مصرف می‌کنند موارد سرطانی بسیار کم دیده شده‌است.

بر اساس نوشتار تاریخ‌نویس یونانی، هرودوت، نخستین شورش تاریخ بشر توسط کارگران معبد خوفو به‌خاطر قطع شدن جیرهٔ سیر آن‌ها به وقوع پیوسته‌است.

خواص غذایی و داروشناختی

 

سیر سرشار از فولیک اسید، ویتامین ث، کلسیم، آهن، منیزیم، پتاسیم و مقدار کمی روی و ویتامین‌های ب۱، ب۲ و ب۳ است.

سیر یک آنتی‌بیوتیک طبیعی، ضد قارچ و ضد ویروس قوی است. در میان فرآورده‌های مختلف سیر، اسانس سیر دارای عملکرد ضد میکروبی قوی‌تری است به طوری که نسبت به پودر سیر و سیر تازه به ترتیب ۲۰۰ و ۹۰۰ برابر اثرات ضد میکروبی قویتری دارد، به علاوه استفاده از اسانس و عصارهٔ سیر در صنایع غذایی از سوی سازمان غذا و داروی ایالات متحده آمریکا ایمن معرفی شده‌است. سیر حاوی پتاسیم و ژرمانیم است، که موجب بهبود سلامتی می‌شوند؛ ژرمانیم می‌تواند یون‌های مثبت را خنثی نماید و با تسهیل جریان خون سبب افزایش سطح انرژی بدن و رفع دردها و کوفتگی‌ها در بدن شود. به‌طور طبیعی تمامی سلول‌های بدن انسان دارای ژرمانیم هستند.

مهم‌ترین خواص سیر مربوط به آلیسین است، آلیسین یک ترکیب روغنی و با رنگ زرد روشن است که عطر خاص سیر را به وجود می‌آورد. به آلیسین روغن سیر هم گفته می‌شود. بیشترین میزان آلیسین موجود در سیر ۸۰٪ تا ۸۵٪ است.

پوست سیر

اگر بسیاری از میوه‌ها با پوست خورده شوند، فواید بیشتری برای بدن دارند؛ چراکه بخش زیادی از ویتامین‌ها و مواد مغذی آن‌ها در پوستشان نهفته‌است و پوست کندن آن‌ها این مواد مغذی را هدر می‌دهد. موز، کیوی، پیاز، سیر و مرکبات از آن جمله‌اند. پوست بیرونی سیر و پیاز منبعی غنی از ویتامین‌های ئی، ث و آ و سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها است؛ پوست سیر همچنین منبع فلاونوئید مخصوصاً نوع کوئرستین است که آنتی‌اکسیدان و آنتی‌بیوتیکی قوی است.

تولید و صادرات

سالانه حجم زیادی از سیر ایران به سایر کشورها از جمله  روسیه، ترکمنستان، آذربایجان، اوکراین و عراق صادر می‌شود. به عنوان مثال در ۷ ماههٔ اول سال ۱۳۹۵ خورشیدی، بیش از ۲۶۰۰ تن سیر از ایران صادر شده‌است. ارزش این میزان از صادرات، حدود ۲٫۲ میلیون دلار آمریکا است

 

 

شاه‌تره (گیاه)

شاه‌تره نام علمی: Fumaria officinalis نام یک گونه از سرده شاه‌تره و از تیره شقایقیان، علفی یکساله با ساقه‌ای شکننده کوتاه و شاخه‌دار است.

دارای گل‌های نامنظم و برگ‌های بریده‌است که چون با دست نرم کنند بوی دود می‌دهد. در طعم او تلخی است.^[۲] در ایران این گیاه اغلب در دامنه‌های زاگرس بخصوص در دشت های (بیجار کردستان)، (فریدونشهر) ، (اقلید فارس) و (کوهسرخ خراسان رضوی) (علاقه خراسان رضوی )(جلگه رخ تربت حیدریه)یافت می‌شود. در گویش عام به شاطره نیز شناخته می‌شود.

خواص دارویی

اشتهاآور، تصفیه خون، تب‌بر، برطرف‌کننده بیماری‌های پوستی، ضد جوش و حساسیت. شاه تره طبع سردی دارد و در طب سنتی برای درمان بیماری‌های پوستی از آن بسیار استفاده می‌شود.

عرق شاه تره

ترکیب مقداری عرق شاه تره و عرق کاسنی برای شفافیت پوست و زیبایی استفاده می‌شود؛ و همچنین تأثیر فوق‌العاده‌ای در از بین رفتن جوش‌های دوره بلوغ دارد.

کاسنی

کاسنی معمولی نام علمی: ‎Cichorium intybus L یک گیاه علفی و تا حدودی چوبی و چندساله از خانواده کاسنیان (Asteracese) و سردهٔ کاسنی است که معمولاً دارای گل‌های آبی روشن، به ندرت سفید یا صورتی است. این گیاه، بومی مناطقی گسترده از دنیای قدیم است و به قاره آمریکا و استرالیا نیز معرفی شده است.

رقم‌های زیادی از کاسنی برای کاربردهای مختلفی از جمله به‌عنوان سبزی برگی برای تهیه سالاد و خوراک‌های گوناگون و همچنین به‌عنوان جایگزین قهوه و افزودنی غذا استفاده می‌شوند. در سده ۲۱، اینولین، که از عصاره ریشه کاسنی تهیه می‌شود، در تولید مواد غذایی به‌عنوان شیرین‌کننده و منبع فیبر رژیمی استفاده شده است. کاسنی همچنین به‌عنوان محصول علوفه‌ای برای مصرف دام‌ها کشت می‌شود.

توصیف

کاسنی هنگام گلدهی ساقه‌ای سخت، شیاردار و کم و بیش کُرک‌دار دارد. این گیاه می‌تواند تا ۱٫۵ متر ارتفاع بگیرد.^[۵] برگ‌ها شبیه ساقه، نیزه‌مانند و بدون لوب هستند و ۷٫۵ تا ۳۲ سانتی‌متر طول و ۲ تا ۸ سانتی‌متر پهنا دارند. گل‌ها ۳ تا ۵ سانتی‌متر پهنا داشته و معمولاً آبی روشن و به ندرت سفید یا صورتی هستند. دانه‌های کاسنی دارای فلس‌های کوچک در نوک است.

شیمی

مواد شیمیایی که باعث تشدید طعم تلخ این گیاه می‌شوند، در درجهٔ نخست، دو لاکتون سِسکیتِرپِن شامل لاکتوسین و لاکتوکوپیکرین هستند. سایر ترکیبات کاسنی شامل اسکولتین، اسکولین، سیکوریین، یومبلیفرون، اسکوپولتین، ۶٬۷-دی هیدرو کومارین و سایر لاکتون‌های سسکیترپن و گلیکوزیدهای آن‌ها هستند در حدود سال ۱۹۷۰، کشف شد که ریشه کاسنی حاوی ۲۰٪ اینولین است، پلی‌ساکاریدی مشابه نشاسته .

پراکندگی و زیستگاه

کاسنی بومی غرب آسیا، شمال آفریقا و اروپا است. این گیاه توسط استعمارگران اولیهٔ اروپایی به آمریکای شمالی برده شد. در چین و استرالیا نیز این گیاه رایج است و به‌طور گسترده طبیعی شده است. کاسنی در مناطقی با بارندگی فراوان، بیشتر دیده می‌شود.

بوم‌شناسی

کاسنی هم یک گیاه زراعی و هم یک علف هرز با پراکنش جهانی است. تجزیه و تحلیل جمعیت علف‌های هرز معرفی‌شده به طبیعت در آمریکای شمالی نشان داد که منشأ کاسنی‌های رشدیافته به‌صورت علف هرز، تا حدی از ارقام اهلی‌شده کاسنی است.

کاسنی در محل‌های مختلف از جمله در کنار جاده‌ها و محل‌های دفع زباله رشد می‌کند. این گیاه، بیشتر خاک‌های آهکی را ترجیح می‌دهد، اما شرایط مختلفی را تحمل می‌کند. زنبورها، پروانه‌ها و مگس‌ها از این گیاه استفاده می‌کنند. کاسنی در گروه گیاهان مقاوم به خشکی دسته‌بندی می‌شود.

ارزش غذایی

کل بخش‌های گیاه کاسنی خوراکی است.

برگ‌های کاسنی حاوی ۹۲ درصد آب، ۵ درصد کربوهیدرات، ۲ درصد پروتئین و مقدار ناچیزی چربی است (جدول). کاسنی منبعی مناسب از ویتامین کا، ویتامین آ، ویتامین ث، برخی از ویتامین‌های گروه ب، منگنز، ویتامین ئی و کلسیم است. کاسنی فرنگی خام، حاوی ۹۴ درصد آب است و محتوای مواد مغذی کمی دارد.

کاربردها

ریشه

ریشه کاسنی (Cichorium intybus var. sativum) از دیرباز در اروپا به عنوان جایگزین قهوه کشت می‌شده است. ریشه‌ها را می‌پزند، برشته می‌کنند، آسیاب می‌کنند و به‌عنوان افزودنی به‌ویژه در منطقه مدیترانه (که گیاه بومی آنجاست) استفاده می‌شود. به عنوان یک افزودنی قهوه، در قهوه فیلتری هندی و در بخش‌هایی از جنوب شرق آسیا، آفریقای جنوبی و جنوب ایالات متحده، به‌ویژه در نیواورلئان، مخلوط می‌شود. در فرانسه مخلوطی از ۶۰ درصد کاسنی و ۴۰ درصد قهوه با نام تجاری ریکوره به فروش می‌رسد. کاسنی در طول بحران‌های اقتصادی مانند رکود بزرگ در دهه۱۹۳۰ و در طول جنگ جهانی دوم در اروپای قاره‌ای بیشتر مورد استفاده قرار گرفت. کاسنی با چغندر قند و چاودار به‌عنوان مادهٔ تشکیل‌دهندهٔ Mischkaffee (قهوه مخلوط) در آلمان شرقی در طول " بحران قهوه آلمان شرقی " در سال‌های ۱۹۷۶–۱۹۷۹ استفاده می‌شد. همچنین به قهوه در فرمول‌های قهوه اسپانیایی، یونانی، ترکی، سوری، لبنانی و فلسطینی اضافه می‌شود.

اینولین

اینولین عمدتاً در خانوادهٔ گیاهی کاسنیان به‌عنوان یک کربوهیدرات ذخیره‌سازی یافت می‌شود (برای مثال کنگرفرنگی اورشلیم، کوکب، یاکون و غیره). این ماده به‌عنوان یک شیرین‌کننده در صنایع غذایی با ۱۰ درصد از قدرت شیرین‌کنندگی شکر^[۲۰] استفاده می‌شود و گاهی به‌عنوان " پری‌بیوتیک " به ماست‌ها اضافه می‌شود.

ریشه کاسنی تازه ممکن است حاوی ۱۳ تا ۲۳ درصد اینولین به‌عنوان درصدی از کل محتوای کربوهیدرات باشد.

اثرات بر سلامتی

بر پایه یک پژوهش، مصرف همزمان مکمل کاسنی به همراه ورزش هوازی می‌تواند باعث کمک به کاهش آنزیم‌های آلانین آمینوترانسفراز و آسپارتات ترانس‌آمیناز در زنان مبتلا به کبد چرب و در نتیجه بهبود بیماری در آن‌ها شود.

طب سنتی

ریشه کاسنی حاوی اسانس‌هایی مشابه روغن‌های موجود در گیاهان در سرده مینا است. در پزشکی جایگزین، کاسنی به‌عنوان یکی از ۳۸ گیاهی است که برای تهیه داروهای گل باخ استفاده می‌شود، ذکر شده است.

 

 

گل گاوزبان

گل گاوزبان یا افعی گیاه نام علمی: Echiumنام یک سرده از گیاهان گل‌دار از خانواده گاوزبانیان است. این سرده، شامل حدود ۷۰ گونه و چندین زیرگونه است. گونه‌های گاوزبان، بومی شمال آفریقا، سرزمین اصلی اروپا تا آسیای مرکزی و جزایر ماکرونزی هستند که در آن‌جا دارای بیشترین تنوع هستند. ۲۹ گونهٔ گاوزبان، بومی جزایر قناری، مادیرا و کیپ ورد هستند. به‌جز دو گونه از گونه‌های بومی جزایر ماکرونزی، که درختچه‌های چوبی چند ساله هستند، سایر گونه‌های گاوزبان، گیاهانی علفی هستند.

کاربردها

بسیاری از گونه‌های این سرده به‌عنوان گیاهان زینتی و باغی و برخی گونه‌ها مانند گل گاوزبان ایرانی، در طب سنتی استفاده می‌شوند. در کرت شاخه‌های نرم گل گاوزبان ایتالیایی به‌صورت آب‌پز یا بخارپز، مصرف خوراکی دارد.

روغن دانه گونه Echium plantagineum حاوی سطوح بالایی از آلفا لینولنیک اسید (ALA)، اسید گاما-لینولنیک (GLA) و استاریدونیک اسید (SDA) است و این گیاه، برای کاربردهای آرایشی و محصولات مراقبت از پوست و برای مصرف خوراکی ارزشمند است.

گل گاوزبان یکی از گونه‌های سرده گاوزبان است. این گیاه، یکی از گیاهان دارویی بسیار مهم در طب سنتی ایرانی است گل گاوزبان، گیاهی دوساله یا چندساله است که به‌صورت بومی در مناطقی از ایران، قفقاز و روسیه در ارتفاعات ۶۰ تا ۲٬۲۰۰ متر (۲۰۰ تا ۷٬۲۲۰ فوت) از سطح دریا رشد می‌کند.

کاربردهای درمانی

گل گاوزبان ایرانی، دارای تأثیرات مختلف دارویی و درمانی است. این گیاه، ضدالتهاب، ضدمیکروب، ضد درد و حاوی ترکیبات آنتی‌اکسیدان است و به‌طور ویژه برای درمان و بهبود سرماخوردگی و به‌عنوان یک داروی ضداضطراب و آرام‌بخش مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اثرات محافظتی گل گاوزبان ایرانی بر سیستم عصبی از جمله اثرات ضد درد، ضد ایسکمی و اثرات ضداضطراب آن در چندین مدل حیوانی نشان داده شده است. عصاره این گیاه، اثر محافظتی در برابر اختلالات ناشی از مصرف هیوسین نشان می‌دهد. مهم‌ترین آنتوسیانین موجود در این گیاه، سیانیدین-۳-گلوکوزید است که دارای اثرات محافظتی در برابر آسیب‌های مغزی و آپوپتوز ناشی از ایسکمی مغزی است. این گیاه، در درمان بیماران مبتلا به افسردگی خفیف تا متوسط و همچنین اختلال وسواس فکری-اجباری و اختلال اضطراب فراگیر، مؤثر است.

ترکیبات شیمیایی

این گیاه، حاوی اسید گاما-لینولنیک (GLA)، آلفالینولنیک اسید (ALA)، اسفنگولیپید، آلکالوئیدهای پیرولیزیدین، موسیلاژ، رزین، پتاسیم نیترات، کلسیم و اسیدهای معدنی است.

گل گاوزبان خشک شده - از گل‌های خشک شده در تهیه جوشانده، برای مصارف درمانی، استفاده می‌شود.

مضرات

این گیاه دارای مقدار زیادی مواد شیمیایی به‌نام آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی (PAS) است که مصرف زیاد این گیاه در دوز بالا یا در دراز مدت، می‌تواند باعث بروز سرطان کبد یا آسیب به این عضو مهم شود.

روش مصرف

نوشیدنی گل‌گاوزبان

گل گاوزبان معمولاً به‌صورت دم کرده، جوشانده و دم‌نوش مصرف می‌شود. در طب سنتی ایرانی، قسمت‌های دارویی اصلی این گیاه، گل و برگ است اما ریشه و ساقه نیز قابل استفاده هستند.

در رفسنجان این گیاه را با ترکیبی از هل و شکر به‌صورت قاووت آماده می‌کنند

 

 

 

 

 

 

 

گزنه

گَزَنِه(نام علمی: Urtica یک سرده از گیاهان گل‌دار از تیره گزنه‌ایان است. گزنه‌ها گیاهانی علفی و یک‌ساله یا در برخی از گونه‌ها پایا هستند. ساقه آن‌ها راست و چهارگوش بوده و سطح زیرین برگ‌ها و سایر بخش‌های سبز گیاه، پوشیده از کرک‌هایی گزنده است و در صورت برخورد با بدن خارش شدیدی ایجاد می‌کند. گزنه در صورت خشک شدن قابل خوردن و استفاده در غذاها و سالادها است.

گیاه‌شناسی

گزنه‌ها گیاهانی علفی، یک‌ساله یا پایا هستند. این گیاهان بر اساس نوع گونه، مواد مغذی خاک و سایر موارد محیطی، ۱ تا ۳ متر رشد می‌کنند. گونه‌های پایای گزنه دارای زمین‌ساقه هستند.

گونه‌ها

سرده گزنه‌ها دارای گونه‌ها و زیرگونه‌های متعددی بوده و در بسیاری از نقاط دنیا یافت می‌شوند. برای مثال، گونه گزنه دوپایه در سراسر آسیا، اروپا و آمریکای شمالی، گزنهٔ کانابیده در سیبری، غرب آسیا و ایران، گزنه اینکیسا در استرالیا و نیوزیلند، گونه گزنه توپی (گزنه رومی) در جنوب اروپا، گزنه (گزنه کوچک) در اروپا و آمریکای شمالی و گونه گزنه گراسیلنتا یا گزنه کوهی در مکزیک، تگزاس و نیومکزیکو یافت می‌شوند.

 

بوم‌شناسی

به‌دلیل وجود کرک‌های گزنده، گزنه‌ها توسط مهره‌داران علف‌خوار مصرف نمی‌شوند اما به عنوان سرپناهی امن برای جانوران کوچک و حشراتی از قبیل شته‌ها، لارو پروانه‌ها و بیدها مورد استفاده هستند.^[۶] انواع مختلفی از حشرات نیز مانند بسیاری از کرم‌های پیله‌ساز، پروانه‌سانان، برگ‌پیچان و فرچه‌پایانی مانند دریاسالار سرخ از برگ گزنه‌ها تغذیه می‌کنند.

موارد استفاده

به‌عنوان دارو

برخی از گونه‌های گزنه اثر مهاری بر آنزیم‌های لیپواکسیژناز و سیکلواکسیژناز دارند. این دو آنزیم مسئول تبدیل اسید آراشیدونیک به پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها است. استفاده از این گیاه در رینیت آلرژیک بسیار مؤثر بوده‌است. بنابر نتایج تحقیقات دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، گزنه به علت دارا بودن ترکیبات آنتی‌هیستامین و ضدالتهاب، داروی طبیعی برای بیماری اگزما است. همچنین گفته می‌شود گزنه دارای خواص دارویی برای خون و بهبود تب یونجه است.

به‌عنوان غذا

آش گزنه غذایی در آشپزی مازندرانی و کردی است. گزنه در کشورهای رومانی، اسلوونی و بلغارستان، به‌عنوان یک چاشنی غذایی در تهیه انواعی از پوره و املت استفاده می‌شود در گذشته از گزنه در تهیهٔ دم‌نوش و همچنین تهیه نوعی آبجو به نام ایل و در تهیه و نگهداری انواعی از پنیرها استفاده می‌شده‌است.

تهیه نخ و پارچه

یافته‌های باستان‌شناسی در دانمارک نشان می‌دهد که در عصر برنز، از الیاف گونه‌هایی از گزنه، در تولید نخ، پارچه و تور ماهیگیری استفاده می‌شده.

برگ‌ها، سرشاخه‌های گل‌دار و ریشه گزنه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اخیراً حلقه‌های پپتیدی‌ای از عرق گزنه جداسازی شده‌است که نام اختصاری گزلین دارند (ترکیبی از گزنه+انسولین) این حلقه‌ها که اثر ضد دیابت را به آن‌ها نسبت می‌دهند قادرند با روی هم قرار گرفتن، ایجاد منفذ (Pore) نموده و گلوکز را به درون سلول انتقال دهند. تحقیق فوق در دانشگاه‌های تهران و تورنتو کانادا صورت پذیرفته‌است.

خواص گزنه در طب ایرانی

گزنه در طب ایرانی دارای خواص بسیار است که مهم ترین آن ها را در این قسمت با شما به اشتراک می گذاریم:

1. مفید برای پروستات مردان
2. گیاه گزنه ادار آور خوبی است
3. مصرف گزنه باعث کاهش قند خون می شود
4. گزنه ادرارآور است و برای تمیز کردن کلیه‌ها و کبد در طب ایرانی مفید شناخته شده است
5. گزنه حاوی آهن است و برای کم خونی مفید می باشد.
6. اشتها آور است

مصرف گزنه برای افرادی که مشکلات کلیوی و قلبی دارند باید حتما زیر نظر پزشک طب سنتی صورت گیرد.

 

 

 

 

ختمی

ختمی (خطمی) یا سپیده صبح نام علمی: Alcea سَرَده‌ای از گیاهان، از تیره پنیرکیان است. این سرده شامل بیش از ۸۰ گونه گیاهی از آسیا و اروپا است. بومی مناطق گرم، زیر گرمسیری استوایی و نواحی گرمسیری بین دو مدار شمال و جنوب استوا در جهان است.

فواید گل ختمی

این گل در کنار کاربرد زینتی خود کاربردهای درمانی متعددی نیز دارد و می‌تواند بیماری‌های مختلف را درمان کند. این گیاه می‌تواند به درمان سرفه، سرما خوردگی، تب و مشکلات معده کمک کند. علاوه بر این می‌تواند از سنگ کلیه جلوگیری کند و برای رفع گرفتگی قفسه سینه نیز مفید است.

از این گیاه برای درمان زخم معده، تب یونجه، التهاب مثانه، ورم معده، اسهال و برونشیت هم استفاده می‌کنند.

در زمان‌های قدیم از گل ختمی برای بهبود تب بالا استفاده می‌شد. این ماده در واقع خاصیت تب‌بری دارد و می‌تواند گرفتگی بینی را برطرف کند و علائم سرماخوردگی را نیز از بین ببرد. مصرف یک فنجان چای گل ختمی می‌تواند تب را تسکین دهد.

ضررهای گل ختمی

در مورد عوارض استفاده از گل ختمی هیچ اطلاعات دقیقی و موثقی تاکنون جمع‌آوری نشده است که بی‌خطر بودن یا آسیب‌زا بودن آن را به‌طور قطعی نشان دهد.

گرچه شواهد نشان می‌دهند این گیاه برای بیشتر افراد خطری ندارد و تقریباً همه می‌توانند از خواص درمانی آن استفاده کنند. دربارهٔ تداخل‌های این گیاه با داروهای شیمیایی مورد خاصی ذکر نشده است اما بهتر است توصیه‌های زیر را در نظر بگیرید.

طریقه مصرف گل ختمی

به روش‌های زیادی می‌توان از این گیاه استفاده کرد:

• از گلبرگ این گیاه می‌توان برای رنگ دادن به محصولات شیرینی‌پزی‌ها استفاده کرد.
• برگ‌های آن به‌صورت خام قابل مصرف خواهد بود.
• از ریشه، ساقه و گل آن می‌توانید چای و جوشانده درست کنید.
• گلبرگ و غنچه‌های این گل را درون سالاد استفاده کنید.
• ساقه‌های جوان آن به‌شکل خام قابلیت مصرف دارد.
• به عنوان یک سبزی می‌تواند در انواع خورش و سوپ استفاده شود.

خواص درمانی گل ختمی خیلی زیاد است و تقریباً در هر زمینه‌ای استفاده می‌شود. اما این موضوع را نیز از خاطر نبرید که در مصرف هر نوع گیاه و دارویی باید دوز مصرفی و موارد احتیاطی آن را رعایت کنید تا از خطرات احتمالی جلوگیری شود.

دوز مناسب با عوامل زیادی مانند سن، سابقه بیماری و شرایط‌های دیگر بستگی دارد، اما باز هم تأکید می‌کنیم که توجه به این مسئله از اهمیت بالایی برخوردار است.

خودداری از مصرف در دوران بارداری و شیردهی

نتیجه‌گیری علمی در مورد خودداری از مصرف گل ختمی در دوران بارداری و شیردهی وجود ندارد اما بهتر است در این دوران از استفاده از آن خودداری کنید.

 

 

مرزنگوش

مرزنگو (Marzangu) یا "مرزنجوش یا علف آبگوشت (Origanum majorana) گیاهی علفی، یکساله و در بعضی مواقع دوساله با ساقه‌ای راست و شاخه و برگ‌های متقابل بیضی شکل است. گلهای سفید و ریز آن از بغل برگ‌ها در خوشه‌های به هم فشرده‌ای می‌رویند. میوه آن به صورت فندقه و چهار قسمتی است. تمام قسمت‌های گیاه دارای عطر خوشایند است.

برای مصرف طبی سرشاخه‌های آن را هنگامی که گیاه کاملاً گل کرده در هوای آزاد می‌چینند. گیاه پس از مدتی دوباره جوانه می‌زند. سرشاخه‌های چیده شده را به صورت دسته‌ای درمی‌آورند و در محلی که هوا جریان داشته باشد یا در خشک کن با حداکثر ۴۰ درجه سانتیگراد گرما خشک می‌کنند. آن‌ها محتوی ۱ تا ۲ درصد اسانس روغنی که ۶۰ درصد آن ترپینئول است، تانن‌ها و شیره‌های تلخ، کاروتن‌ها و ویتامین ث هستند و علیه بیماری‌های گوارشی مؤثرند.

مقدار مصرف آن در جوشانده یک قاشق مرباخوری در هر فنجان آب است که روزانه دو فنجان از آن می‌نوشند. از این گیاه در ترکیب مرهم‌ها برای درمان روماتیسم استفاده می‌شود.

 

 

میخک (سرده)

گل میخک نام علمی: Dianthus این گل در ابتدا توسط گیاه‌شناس یونانی تئوفرستوس (Theopharastus)، دیانتوس (Dianthus) نامیده شد که گل بومی منطقه خاور نزدیک است.

برخی از پژوهشگران بر این باورند که نام لاتین میخک (دیانتوس) از کلمهٔ تاجگذاری یا تاج خورشید گرفته شده است؛ زیرا این گل، یکی از گل‌هایی بود که در مراسم تاجگذاری پادشاهان یونان استفاده می‌شد. این گل، امروزه بیشتر نشانه عشق، افتخار، برتری و جذابیت می‌باشد. میخک قرمز کم رنگ، نشانگر تحسین و میخک قرمز پر رنگ نشانگر عشق و احساسات بسیار عمیق است. از گلهای این گیاه در برخی مناطق ایران زیور آلات خوش عطر تهیه می‌شود

درباره اصالت میخک

میخک که نام علمی آن (Syzygium aromaticum) است و به میخک صدپر هم معروف است، جوانه‌های گل درخت میخک هستند. میخک دارای عطر و طعم خوبی است و از گذشته به‌عنوان ادویه نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

 

 

نسترن

نَستَرَن نام علمی: Rosa canina یکی از گونه‌های وحشی رز و بومی اروپا، آسیای باختری و شمال خاوری آفریقا است. گونه‌های بسیاری از آن در جنگل‌های شمال، منطقه ارسباران، و ارتفاعات فوقانی مناطق دیگر ایران به صورت خودرو یافت می‌شود. گل‌های آن ریز هستند، که به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز و گاهی زرد یافت می‌شوند. بوی آن‌ها ملایم و مطبوع است.

نسترن‌ها در طول جنگ جهانی دوم در باغ‌های پیروزی آمریکا کاشته می‌شدند و هنوز هم در نواحی مرطوب و شنی نوار ساحلی خاوری یافت می‌شوند.

ویژگی‌های ظاهری

نسترن درختچه‌ای برگریز است. ارتفاع آن از ۱ تا ۵ متر و ممکن بیشتر هم رشد کند. گلهای نسترن کوچک و دارای پنج گلبرگ هستند. رنگ آن‌ها از صورتی تا سفید (معمولاً صورتی کمرنگ) متغیر است. این گیاه بر روی ساقه‌هایش تیغ‌های کوچک و تیزی دارد که در بالا روندگی کمکش می‌کنند. از تمامی گونه های یافت شده از گل نسترن یکی از زیباترین و بهترین گونه های یافت شده گونه ی داداشی است

استفاده‌ها

قوزه (میوه) نسترن که تاجیک‌ها به آن خوج می‌گویند شامل برخی از آنتی‌اکسیدان‌ها است. بعلاوه، این میوه، بخاطر دارا بودن ویتامین سی در سطح بالا،^[۲] در تهیه شربت، چای و نوعی مربا استفاده می‌شود. در بلغارستان گلبرگ‌ها را در تهیه شراب شیرین بکار می‌برند. در طبّ سنتی اتریش جوشیده میوه نسترن برای درمان عفونتهای ویروسی، نارسایی‌های کلیوی و مجاری ادراری مورد استفاده بود.

در طبّ سنتی ایران مورد توجه خاصی است.^[۴] برای مثال، خواص زیر برای عرق نسترن ذکر شده است:

• تقویت‌کننده قلب و اعصاب آرامبخش و رفع خستگی
• برطرف‌کننده عوارض کمبود ویتامین ث
• درمان ورم کلیه
• درد معده و اسهال
• دفع سنگ کیسه صفرا
• رفع بی خوابی

در منطقه ارسباران آش نسترن غذایی محبوب است. نسترن وحشی را خیس کرده بعد از سه روز از آبکش رد می‌کنند. آب آبکش شده را جوشانده و کفّ آن را می‌گیرند. بعد برنج را اضافه می‌کنند. بعد از اینکه برنج پخت حبوبات پخته شده، میوه خشک را اضافه کرده بعد از یک ربع ساعت رشته و روغن را اضافه می‌کنند. وقتی که رشته پخت، آش آماده است.

میوه گل نسترن دارای ویتامین C ترکیبی از آسکوربیک اسید و هیدرو اسکوربیک اسید است ویتامین C میوه خشک شده که در بازار هست به مرور زمان از بین می‌رود پس حتماً این میوه را تازه مصرف نمایید تا ویتامین C زیادی وارد بدنتان شود.

این گیاه دارای ویتامین‌های A1، B1، B2، B3 و K می‌باشد چای میوه گل نسترن برای بیماری‌های عفونی بسیار مفید است.

میوه گل نسترن هیچ عوارض خاصی ندارد و تا الان هیچ گزارشی دراین مورد در جهان کسی دریافت نکرده است افرادی که بیماری تنفسی دارند شاید آلرژی برای این افراد ایجاد نماید.

مهم‌ترین خواص این میوه مسکن درد، درمان اسهال، ملین و ضد یبوست، مقوی اعصاب، ضد کرم، سرشار از ویتامین ث است دمنوش میوه گل نسترن برای بیماری‌های دهان و لثه بسیار مفید است.

بهتر است از میوه گل نسترن مربا تهیه نموده و افرادی که یبوست دارند در وعده‌های صبحانه از این مربا استفاده نمایند.

نسترن به مثابه بوته مزاحم

بوته نسترن، گونه‌ای مهاجم است، و ممکن است جایگزین گیاهان بومی شده و تعادل زیستی را به هم بزند. بنابر این، هنگام کاشت تزیینی این بوته در یک محیط جدید باید احتمال مزاحمت محیط زیستی در نظر گرفته شود.

 

 

هل

هِل میوه‌ای کوچک به اندازه بند انگشت با پوست تیره و دانه‌های خوشبو است. هل، میوه گیاهی از تیره زنجبیل‌هاست و انواع مختلفی شامل هل سیاه، هل سفید و هل سبز دارد که نوع سبز آن عطر تندتری دارد.

هل یکی از چاشنی‌های معطر مورد استفاده در بعضی از غذاها، نان‌ها، شیرینی‌ها و به‌خصوص مرباها و طعم‌دهنده بعضی نوشیدنی‌ها مثل چای است. هندی‌ها و پاکستانی‌ها و جنوب بلوچستان ایران بیشترین مصرف‌کننده‌های هل در جهان هستند.

از دانه‌های این میوه یا پودر آن به عنوان ادویه، در خوراک‌ها استفاده می‌شود؛ که یکی از محبوب‌ترین استفاده‌های آن در ایران، در چای و دمنوش است. معمولاً دانه‌های هل را همراه با چای دم می‌کنند و در کنار قند یا نبات (برای شیرین کردن آن) سرو می‌کنند.

خواص درمانی

هل از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است. مطابق این نظر جویدن دانه‌های هل پس از صرف غذا ضمن کمک به هضم و گوارش بهتر غذا، می‌تواند بوی نامطبوع دهان را نیز خنثی کند. مصرف دم‌کرده آن مفرح، مقوی معده لطیف و بادشکن است. دانه‌های هل خواص گرمابخشی داشته و معده و روده‌ها را تقویت می‌کنند. هل اشتها را تحریک می‌کند و عمل گوارش غذا را بهبود می‌بخشد.
نوشیدن دم کردهٔ داغ آن موجب تسکین کولیت، سوءهاضمه، نفخ، حالت تهوع و بی‌حالی شده و مانع ترشح زیاد اسید معده می‌شود. یکی از خواص ویژه و بسیار ارزشمند هل، جلوگیری از تشکیل خلط در گلو است. از این رو می‌توان آن را به محصولات لبنی و پودینگ‌ها افزود تا اثر شیر را که موجب تشکیل خلط در گلو می‌شود خنثی کرده و به گوارش آن نیز کمک کند. دانه‌های هل خاصیت داروی اکسپکتورانت را دارد و سینوس‌ها و برونش‌ها، بینی و سینه را از خلط و ترشحات اضافی پاک می‌کنند. هل چنان‌که ذکر شد خواص گرمابخش و انرژی زا دارد از این رو به بهبود روحیه و بازیابی انرژی و توان از دست رفته کمک می‌کند، اضطراب و نگرانی را کاهش می‌دهد و در رفع افسردگی مؤثر است. هل همچنین کلیه‌ها را تقویت می‌کند و گفته می‌شود برای درمان شب ادراری کودکان مفید است. البته مصرف زیاد آن تپش قلب را افزایش می‌دهد.

خواص هل به‌طور کامل

1. درمان هالیتوسیس یا تنفس بدبو: یکی از مشکلات رایج مردم داشتن بوی بد دهان می‌باشد. تحقیقات نشان داده است دانه‌های هل باعث از بین رفتن باکتری دهان می‌شود و می‌تواند درمان مؤثری برای مشکل تنفس بدبو باشد. به همین دلیل از هل در صنعت آدامس سازی استفاده می‌شود.
2. جلوگیری از سرطان: تحقیقات حیوانی نشان داده است که مصرف هل می‌تواند باعث کند شدن رشد سلول‌های سرطانی شود. هل دارای دو ماده به نام لیمونن و سینئول می‌باشد که دارای خواص ضد سرطانی می‌باشد.

۳- کاهش فشارخون: تحقیقات نشان داده است که مصرف روزانه ۳ گرم هل در روز طی مدت ۱۲ هفته می‌تواند در کاهش فشارخون اثرگذار باشد.

 

 

بابونه

بابونه نامی عمومی است که برای انواع مختلفی از گیاهان هم‌خانواده با مینای چمنی (از تیره کاسنیان) به کار می‌رود. در طب سنتی از دو گونه از این گیاهان، شامل بابونه آلمانی و بابونه رومی برای ساخت خیسانده و دمنوش استفاده فراوان می‌شود. بابونه در مناطق مختلف ایران کشت. بابونه به‌طور گسترده در اروپا و غرب آسیا، شمال آفریقا، استرالیا و آمریکا یافت می‌شود.

گونه‌ها

دو گونه اصلی بابونه که به صورت دم‌کرده استفاده می‌شوند، و برایشان خواص دارویی در نظر گرفته می‌شود، عبارتند از: بابونه آلمانی و بابونه رومی. گونه‌های دیگری از گیاهان هم نام بابونه بر خود دارند نظیر بابونه بهاری و بابونه زرد اما معمولاً به صورت دم‌کرده به کار نمی‌روند، و خواص دارویی برایشان ذکر نشده است.

دمنوش بابونه

چای بابونه

دمنوش بابونه نوعی خیسانده است، که از ترکیب بابونه خشک شده با آب جوش بدست می‌آید. بابونه ممکن است به عنوان ماده طعم دهنده در غذاها، و نوشیدنی‌ها، دهان شویه‌ها، صابون‌ها یا مواد آرایشی مورد استفاده قرار گیرد. بابونه هنگامی که به عنوان یک محصول گیاهی، مانند: دمنوش یا به عنوان کرم موضعی پوست مورد استفاده قرار می‌گیرد، به احتمال زیاد از نظر سلامتی یا عوارض جانبی اثرات زیادی روی انسان ندارد.

تحقیقات

ترکیبات اصلی گل‌های بابونه ترکیبات پلی فنول هستند، از جمله: آپیژنین، کوئرستین، پاتولتین و لوتئولین. اجزای اسانسی (روغن‌های اساسی) که از گل‌ها استخراج می‌شوند، ترپنوئیدها هستند. بابونه، به دلیل خاصیت ضداضطراب بالقوه تحت تحقیقات اولیه قرار دارد. هیچ مدرک بالینی با کیفیتی وجود ندارد، که نشان دهد بابونه برای بی‌خوابی مفید است. وجود ترکیبات مفید در این گیاه مخصوصاً، پارتنولید منجر به کاهش التهاب، کاهش فعالیت سلول‌های التهابی و کاهش ترشح هیستامین می‌شود.

 

 

بادرنجبویه

بادْرَنجبویه یا بادرنگ‌بویه نام علمی: Dracocephalum نام یک سرده از خانواده نعناعیان از راسته نعناسانان است که شامل حدود ۶۰ تا ۷۰ گونه است. گیاهان این سرده به‌طور طبیعی در مناطق معتدل نیم‌کره شمالی می‌رویند. این گیاهان، ارتفاعی بین ۱۵ تا ۹۰ سانتی‌متر دارند و برخی از آن‌ها، گیاه یک‌ساله، برخی پایا و برخی نیز گیاه علفی هستند. برخی از این گونه‌ها، امروزه به‌منظور بهره‌برداری‌های تزئینی، استفاده در طب سنتی و تولید عسل، در باغ‌ها و مزارع کشت می‌شوند.

ویژگی‌ها

ساقه‌های گیاهان این سرده راست و چهارگوش بوده و پوشیده از کرک است. بادرنجبویه یا بادرشبی سرده‌ای است شامل گیاهان علفی یا بوته‌ای چندساله و به‌ندرت یک‌ساله با ساقه‌های پرشمار و برگ‌های تخم‌مرغی یا تخم‌مرغی-مثلثی یا تخم‌مرغی-مستطیلی با دندانه‌های منتهی به نوک بلند و خارمانند اغلب در انتها و در حاشیه و کاسه گل لوله‌ای-استکانی و دارای ۱۰ تا ۱۵ رگه و لبه زبرین سه‌دندانه‌ای و دندانه میانی پهن‌تر و لبه زیرین دودندانه‌ای، رگه‌های منشعب و شبکه‌مانند، در قاعده در محل زاویه بین دو دندانه ضخیم و دارای تاخوردگی، جام گل، در محل لبه‌ها پهن و بادکرده و دارای چهار پرچم و فندقچه آن مستطیلی و دارای زائده غشایی در انتها. گیاهان این سرده بومی مناطق معتدل نیم‌کرهٔ شمالی هستند و در اروپا و آسیا نیز می‌رویند.

 

 

 

اسطوخودوس (سرده)

اسطوخودوس یا لاوندر به انگلیسی: Lavandula، سرده‌ای متشکل از ۴۷ گونه مختلف از دسته گیاهان گل‌دار و از خانواده نعنائیان است. گیاهان این سرده، بومی بر قدیم بوده و در مناطق وسیعی از آسیا، آفریقا و اروپا به‌صورت طبیعی رویش دارند. گونه شاخص این سرده، اسطوخودوس انگلیسی است.

گونه‌های مختلف اسطوخودوس در پارک‌ها و فضای سبز و منازل به عنوان گیاه زینتی کاشته می‌شوند. برخی از گونه‌های این گیاه نیز به عنوان سبزی خوراکی و برای تهیه اسانس و استفاده در صنعت لوازم آرایشی به‌صورت تجاری کشت می‌شوند.^[۲] اسطوخودوس انگلیسی که با نام لاوندر نیز شناخته می‌شود، بیشترین کشت جهانی را داراست. این گیاه گرچه برای قرن‌ها به‌عنوان گیاه دارویی استفاده شده اما تا کنون شواهد علمی بر پایه روش‌های پزشکی مبتنی بر شواهد در رابطه با تأثیر این گیاه در درمان بیماری‌ها و بهبود سلامت بیماران ارائه نشده است.

ترکیبات شیمیایی

اسانس اسطوخودوس، مرکب از نوعی ستن (با بوی کامفر و نعناع) سینئول، الکل و لینالول است. مطابق تحقیقی درباره اثرات گیاهان درمنه، اسطوخودوس و آویشن شیرازی بر روی باکتری‌های Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa و Klebsiella pneumonia که در سال ۲۰۱۴ انجام شد، اسانس اسطوخودوس دارای اثر مهارکننده بر روی باکتری‌های بیماری‌زای مورد مطالعه است.

گونه‌ها

• Lavandula angustifolia اسطوخودوس انگلیسی
• Lavandula latifolia اسطوخودوس تیری
• Lavandula dentata سنبل انگلیسی
• Lavandula stoechas اسطوخودوس فرانسوی
• Lavandula lanata
• Lavandula Intermedia

 

 

 

آویشن

آویشنیا گلوفته یا آزربه نام علمی: Thymes سرده‌ای از تیره نعناعیان است. آویشن حدود ۳۵۰ گونه دارد. در ایران ۱۴ گونه گیاه معطر و چند ساله دارد. این سرده به مرزنگوش بسیار نزدیک است و در مناطق کوهستانی می‌روید. در برخی از مناطق ایران به آویشن، اوشوم می‌گویند.

تعدادی از گونه‌های آویشن، به عنوان گیاهان آشپزی یا زینتی کشت می‌شوند که به نام زعتر شناخته می‌شوند. معروف‌ترین گونه آویشن، آویشن معمولی نامیده می‌شوند.

کاربرد

در تحقیقی درباره اثرات گیاهان درمنه، اسطوخودوس و آویشن شیرازی بر روی باکتری‌های سودوموناس آئروژینوزا، استافیلوکوکوس اورئوس و کلبسیلا پنومونیه که در سال ۲۰۱۴ انجام شد، مشاهده شده است که هر ۳ اسانس دارای اثر مهارکننده بر روی باکتری‌های بیماری‌زا هستند؛ اما اسانس گیاه آویشن شیرازی اثر بهتری در مهار باکتری‌ها نسبت به اسانس گیاهان دیگر دارد.

در یک تحقیق که در سال ۲۰۱۲ در مجله تحقیقات علوم پزشکی منتشر شد، محققان به ۱۲۰ دانشجوی دختر، مکمل آویشن (چهار بار در روز) یا ایبوپروفن (سه بار در روز) برای درمان درد پریود دادند. پس از دو ماه درمان، هر دو گروه از زنان سطوح مشابهی از تسکین را گزارش کردند. این نشان می‌دهد که آویشن ممکن است جایگزین مناسبی برای ایبوپروفن با عوارض جانبی کمتر باشد.

همچنین از آویشن در صنایع غذایی (پیتزا، پاستا، ماهی، پنیر، لیکور، ذرت مکزیکی و…)، دارویی، بهداشتی و آرایشی استفاده می‌شود.

خاستگاه

این جنس بومی مناطق معتدل اروپا، شمال آفریقا و آسیا است. آویشن به ویژه در ایران رویش بسیاری دارد که به دلیل تنوع آب و هوایی و موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی این کشور است.

 

 

 

گونه‌ها

آویشنیان حدود ۳۵۰ گونه دارد، از جمله:

• آویشن اوراسیایی Thymus pannonicus
• آویشن پشمی Thymus pseudolanuginosus
• آویشن خزنده Thymus praecox
• آویشن زیره‌ای Thymus herba-barona
• آویشن لیمویی Thymus pulegioides
• آویشن معمولی (یا آویشن باغی) Thymus vulgaris
• آویشن مورودر Thymus moroderi
• سوسنبر Thymus capitatus
• ثومون Thymus serpyllum
• آویشن دنایی”Thymus Dena”

آویشن در ایران

در زبان گزی (گزبُرخوار) به «آویشن»، «اوشنوم» و در زبان کردی کرمانشاهی «هه زوه» یا «هه‌زبێ» و در سایر مناطق کردزبان به آن «آنخ» یا «اَزوِه» یا «ازبوله» یا «هه زوه» گفته می‌شود. در زبان بهبهانی به آن «اوریشمک» گفته می‌شود. در زبان ترکی به «کهلیک اوتو» و در زبان لری به خصوص در مناطق بختیاری به این گیاه «اوشوم» و (اِزبوئه) گفته می‌شود. در زبان لری بهمئی به آن «گلوفته» می‌گویند. در زبان مردم رودبار استان گیلان به آن، «پلنگ مشک» می‌گویند و طعم دهنده اصلی غذایی به نام شامی رودباری است. یکی از گونه‌های این گیاه که در مناطق کوهستانی شمال خراسان به وفور یافت می‌شود به زبان کرمانجی «آنخ» نام دارد. در زبان لری دشمنزیاری کهگیلویه به آویشن، اوریشُم گفته می‌شود.

گونه‌های مختلفی از آویشنیان در کوهستان‌های ایران می‌روید. در کتب طب سنتی فارسی با نام «حاشا»، «اوشن» و «صعتر الحمیر» نام برده شده است. در ایران گونه‌های مختلف با اسامی محلی متفاوتی شناخته می‌شوند از جمله در همدان «آزربه»، در اطراف تهران «آویشن یا آویشم»، در طالقان «زروه»، در زبان کردی به آن «جعتری»، «آنوخ» یا «اَزوِه» می‌گویند، در بلوچستان و اطراف ان این گیاه را به «اِزگِند»می شناسند، و در مناطق ترک‌زبان «کهلیک اوتی» یا «کاکله اوتی»، و در سایر مناطق «صعتر»، «زعتر»، «اوشن»، «اشمه کوهی»، «سی سنبر» و «سوسنبر» نامیده می‌شود.

در شهرستان شیراز و اطراف آن و به‌طور کلی در استان فارس گونه ای با نام آویشن شیرازی (Zataria multiflora) می‌روید که مواد موثره بیشتری داشته و رایحه تند تری دارد.^[۲] در آذربایجان غربی به‌خصوص مناطق کوهستانی نقده رویش قابل توجهی دارد. در زبان ترکی آذربایجانی به آن کهلیک اوتو (کهلیک = کبک و اوت = گیاه) می‌گویند. برخی آن را به دلیل تشابه اسمی با کاکوتی اشتباه می‌کنند. در حالی که کهلیک اوتو (آویشن)، علی‌رغم تشابه اسمی با کاکوتی از آن متفاوت است. در همدان به آن آذُربه و در کوخرد و همچنین فارغانات هرمزگان به آن اَوشُه درمناطق از کوه تشگرد فارغانات اوشه استکو می‌گویند. در چهارمحال و بختیاری به خصوص در کوهپایه‌های کلار و ناغان (اُورشُم) می‌روید. درخوزستان بهبهان و در جلگه دشتهای میانی استان بوشهر نیز می‌روید و در لریدشتی بوشهری به آن اُوشِوم می‌گویند، این گیاه در نواحی کوهستانی استان سیستان و بلوچستان هم می‌روید و در زبان محلی به آن «ازگند» می‌گویند.^[۸] ازبوئه اشتباهاً با آویشن اشتباه گرفته می‌شود و نام فارسی آن زوفا می‌باشد. دراستان کهگیلویه و بویراحمد در کوه دنا آویشن دنایی می‌روید که در زبان محلی به آن اوریشم می‌گویند.

کشت آویشن

آویشن به دلیل برگ‌های معطرش کشت می‌شود و به عنوان یک گیاه دارویی در آشپزی مدیترانه ای استفاده می‌شود.^[۹] خانم مارگارت ایستر در سال ۲۰۰۷ به عنوان مرجع بین‌المللی ثبت ارقام برای این گونه منصوب شد

روش‌های مصرف آویشن

دمنوش آویشن: برای تهیه دمنوش، یک قاشق چای‌خوری آویشن خشک را در یک لیوان آب جوش می‌ریزند و پس از چند دقیقه دمنوش آن تهیه می‌شود.

استفاده در غذاها: آویشن به‌عنوان ادویه در بسیاری از غذاها، سوپ‌ها و سالادها استفاده می‌شود.

بخور آویشن: برای باز شدن مجاری تنفسی، بخور آویشن با آب داغ توصیه می‌شود.

روغن آویشن: روغن آویشن یک اثر تسکین دهنده طبیعی درد دارد. به این ترتیب به کاهش بسیاری از دردهای بدن به ویژه دردهای عضلانی و سردرد کمک می‌کند.

 

 

بید (سرده)

بید نام علمی: Salix سرده‌ای از درختان و درختچه‌های برگریز با حدود ۴۰۰ گونه است که در اصل در خاک‌های مرطوب در آب‌وهوای سرد و مناطق معتدل در نیم‌کرهٔ شمالی یافت می‌شود.

ویژگی‌ها

معمولاً شیره پوست بید حاوی مقادیر بالای اسید سالیسیلیک است. بید دارای پوست نرم، غالباً خم‌شونده، چوب سخت، شاخه‌های باریک و ریشه‌های بزرگ، فیبروسیت و غالباً ساقه‌دار است. ریشه بید را به سختی، اندازه و دوام آن می‌شناسند. ریشه‌ها از قسمت‌های بیرون از خاک درخت نیز می‌رویند.

برگ‌ها معمولاً کشیده هستند و ممکن است انتهای آنها بیضوی نیز باشد و در برخی موارد لبه‌های دندانه‌دار دارند. بیشتر گونه‌های بید برگریز هستند. برخی گونه‌ها نیمه‌همیشه‌سبز هستند. گونه‌های با برگ‌های چرم‌مانند در بیدها کم دیده می‌شود.

گونه‌ها

برخی از گونه‌های مهم آن چنین‌اند:

• بید مجنون نام علمی: Salix babylonica: گونه‌ای که در اصل متعلق به نواحی خشک شمالی کشور چین بوده اما از طریق جاده ابریشم به دیگر نقاط جهان راه یافته‌است.
• بید سفید نام علمی: Salix alba: گونه‌ای از بید که در شمال آفریقا، اروپا، آناتولی، عراق، ایران، افغانستان، قفقاز، تالش و سیبری می‌روید.
• زردبید نام علمی: Salix acmophylla: گونه‌ای از بید که در ایران، افغانستان، پاکستان، ترکمنستان، عراق، سوریه، فلسطین، سینا، شمال هندوستان و جنوب‌شرق ترکیه می‌روید.
• بیدمشک نام علمی: Salix aegyptiaca: گونه‌ای که در ایران نیز می‌روید و از آن عرق بیدمشک می‌گیرند.
• بید قطبینام علمی: Salix arctica: گونهٔ خزندهٔ بسیار کوچکی از بید است که خود را برای زنده ماندن در ناحیه قطبی وفق داده‌است.
• سپیدار: درختی بلند که در ایران می‌روید.

 

 

 

بهار نارنج

بهار نارنج شکوفه درخت نارنج است که در عطرسازی و ساختن اسانس، انواع نوشیدنی‌های فصلی و عرقیجات و تهیه مربا، گز، سوهان و … کاربرد بسیار دارد. از بهار نارنج در ایران استفاده‌های صنعتی بسیاری می‌شود.

در ایران

در ایران شهرهای بابل و شیراز به شهر بهارنارنج معروف هستند. گردشگران در این شهر عطر بهارنارنج را به عنوان یکی از جاذبه‌های آن تجربه می‌نمایند. نارنج شاید پرشمارترین درختی باشد که در شیراز می‌توان یافت، درختی که در میان بلوارها، حاشیه خیابان‌ها، در حیاط خانه‌ها و باغ‌ها دیده می‌شود و عجب اینکه این درخت همیشه سبز است. در شیراز از برگ نارنج برای بردن بوی دست‌ها نیز استفاده می‌شود. برگ این درخت، را برای دقایقی به دست‌ها می‌مالند و بدون آنکه بشویند، اجازه می‌دهند افشرده آن بر دست خشک شود تا بوی موادی نظیر بنزین و نفت، از دست‌ها زائل شود.
این بیت معروف صورتگر، شاعر شیرازی هم مصداق همین‌موضوع است:

نازم هوای فارس که از اعتدال آن، بادام بن، شکوفه مه بهمن آورد…

موارد استفاده

از بهار نارنج عرق تهیه می‌شود. بهار نارنج به دلیل اثرات آرام‌بخش ملایم بر سیستم عصبی، برای کاهش اضطراب و بی‌خوابی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. دم‌نوش آن نیز برای ناراحتی خفیف معده و به عنوان کمک به هضم غذا کاربرد داشته است.

 

 

 

نعنای فلفلی

نعنای فلفلی، نعناع فلفلی یا سوسنبر نام علمی: Mentha piperita نوعی نعنا و دورگه نعنای آبی و نعنای دشتی است. گیاهی است از رده دولپه‌ای‌های پیوسته گلبرگ که از سبزی‌های خوراکی و دارویی است. به این گیاه نعناع وحشی، نعناع فلفلی، خال‌وای و آس‌بویه هم می‌گویند.

گیاه‌شناسی

گیاهی است علفی و چندساله، دارای ساقه‌های رونده دستک و ساقه‌های زیرزمینی زمین‌ساقه، ساقه‌اش چهارگوش به رنگ قرمز مایل به بنفش که برگ‌های بیضوی‌شکلی به صورت متقابل روی آن قرار می‌گیرند. گل‌های آن به رنگ بنفش هستند و میوه‌اش کپسولی به رنگ قرمز است که دارای بذرهایی بدون توان رویشی می‌باشد. تولید بذر نعناع فلفلی با قابلیت کشت و رویش ممکن است.

داروشناسی

نعناع فلفلی حاصل تلاقی گونه‌های نعناع آبی و نعناع معمولی و از گیاهانِ بومی شمال آفریقا و جنوب اسپانیا و مدیترانه است. این گیاه، سال ۱۷۲۱ میلادی، در لیست رسمی دارویی انگلستان گونه مستقلی ثبت شد که ویژگی اصلی آن، درمان سرماخوردگی و سردرد است.

از دو هزار سال قبل تاکنون از گونه‌های مختلف نعناع به عنوان ادویه و دارو استفاده می‌شود. سوسنبر حاوی منتول و تانن است. دم کرده نعنا فلفلی برای تقویت معده و روده و دستگاه گوارش، ضد نفخ، یرقان (زردی) و ضد سنگ‌های صفراوی مصرف می‌شود. استنشاق بوی سوسنبر، برای رفع سرماخوردگی و عفونت‌های گلو بسیار مفید است.

اما نعناع کوهی به دلیل داشتن منتول خیلی بیشتر از سوسنبر در صنایع خمیر مسواک، آدامس، اسانسها استفاده می‌شود

 

 

نعنا

نعنا نام علمی: Mentha سرده‌ای از گیاهان گل‌دار از راسته نعناسانان و خانواده نعنائیان است. برآورد می‌شود که ۱۳ تا ۲۴ گونه نعنا وجود داشته باشد، اما تمایز دقیق بین گونه‌ها نامشخص است. دورگه‌شدن گونه‌ها و رقم‌های مختلف نعنا به‌طور طبیعی رایج است و در نقاطی که برخی از گونه‌ها با هم همپوشانی دارند، رخ می‌دهد. دورگه‌ها و ارقام زیادی از نعنا شناخته شده‌اند. رایج ترین نوع نعناع، نعناع فلفلی است.

گیاهان سردهٔ نعنا به‌طور طبیعی در سراسر اروپا، آفریقا آفریقای جنوبی، آسیا، استرالیا - اقیانوسیه، آمریکای شمالی و جنوبی پراکندگی جهانی دارند. گونه‌های آن را می‌توان در بسیاری از محیط‌ها یافت، اما بیشتر آن‌ها در محیط‌ها و خاک‌های مرطوب، بهترین رشد را دارند. گیاه نعنا حساسیت زیادی به خاک محیط خود ندارد و در انواع مختلف خاک رشد می‌کند. اما برای داشتن رشد بیشتر بهتر است از خاک با زهکشی مناسب و ph حدود 7.5 الی 6 استفاده شود. همچنین مخلوط قسمت های مساوی از پیت ماس، خاک باغچه ، پرلیت و ورمیکولیت یک خاک با کیفیت و مناسب کاشت نعنا است.

تحقیقات سیتوژنتیکی در جنس Mentha نشان داده است که جنس Mentha یک گروه پلی پلوئیدی, با تعداد کروموزوم متنوع است. این وضعیت شناسایی تاگزونومیکی گونه های Mentha را با مشکل مواجه ساخته است.

ویژگی‌ها

نعناها گیاهانی معطر و عموماً چندساله هستند. آن‌ها دارای استولون‌های زیرزمینی و روی زمینی گسترده و ساقه‌های راست، مربعی و منشعب هستند. نعناها ۱۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر رشد کرده و می‌توانند در یک منطقه پخش شوند. برخی از نعناها به‌دلیل تمایل به گسترش بی‌رویه و بدون کنترل، مهاجم در نظر گرفته می‌شوند.

آرایه‌شناسی

گونه‌های نعنا متعلق به خانوادهٔ نعنائیان هستند و به‌طور گسترده در اروپا، آسیا، آفریقا، استرالیا و آمریکای شمالی پراکنده هستند. گیاهانی از این سرده را می‌توان در محیط‌های متعدد و متنوع یافت. گیاهان این تیره عموما علفی، یکساله و یا پایا و دارای ساقه های ایستاده و یا خزنده اند. در بین آنها به ندرت نمونه های پیچنده و یا به شکل درختچه ممکن است یافت شود. از مشخصات این گیاهان می توان به ساقه های چهار گوش اشاره کرد . از قاعده ساقه آنها نیز غالبا” ساقه های فرعی منشا می گیرد که حالت خزنده در سطح زمین پیدا می کنند و یا درون خاک وارد گردیده وبه صورت ساقه زیر زمینی در می آیند. برگ های متقابل و به ندرت فراهم دارند. برگها به صورت ساده بوده، به طوری که وجود برگهای مرکب در آنها دیده نشده است. در برخی از آنها مجموع گلها به نحوی است که در قسمت انتهایی ساقه ، به علت فشرده بودن ، ظاهر کاپیتول مانند پیدا می کنند.

داده‌های اخیر بر اساس ویژگی‌های مورفولوژیکی، سیتولوژیکی و ژنتیکی نشان داده است که سردهٔ نعنا (Mentha) را می‌توان به ۴۲ گونه، ۱۵ هیبرید و صدها زیرگونه، واریته و رقم طبقه‌بندی کرد. در واقع، طبقه‌بندی نعنا بسیار پیچیده است و همیشه یک اتفاق نظر وجود ندارد.

کاربردها

آشپزی

در آشپزی از برگ‌های خشک یا تازه نعناع استفاده می‌شود. معمولاً اگر برای انبارش نعناع مشکلی وجود نداشته باشد، استفاده از برگ‌های تازه آن بر برگ‌های خشک شده ارجحیت دارد. برگ‌های نعنا دارای طعمی گرم، تازه، معطر، شیرین با طعم نهایی خنکی هستند و در چای، نوشیدنی، ژله، شربت، آبنبات و بستنی مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین به دلیل معطر بودن این گیاه کاربرد زیادی در صنعت لبنیات برای ماست و دوغ دارد.

طب سنتی و آرایشی-بهداشتی

نعناع در اصل به عنوان گیاه دارویی برای درمان درد معده و دردهای قفسه سینه مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این گیاه در طب سنتی کاربردهای متنوعی داردو همچنین تحقیقاتی ابتدایی در رابطه با احتمال کمک آن به درمان بیماری سندرم روده تحریک‌پذیر نیز در حال انجام است.

اثرات اسانس هاي گیاهان پونه ،نعنا و آویشن بر روي باکتري ها به اثبات رسیده است و بـاکتري هـاي گـرم مثبـت نـسبت بـه باکتریهاي منفی حساسیت ببیشتري به اسانس این گیاهان نشان داده اند.

از اسانس نعنا نیز در صنعت داروسازی با هدف خوشبوکنندگی دهان در تولید خمیردندان و دهان‌شویه استفاده می‌شود.

جوهر نعنا موجود در روغن اسانس نعناع (۴۰–۹۰٪) ماده مورد استفاده در بسیاری از مواد آرایشی و برخی عطرها است. همچنین از جوهر نعنا و اسانس آن در رایحه‌درمانی برای درمان حالت تهوع پس از عمل جراحی استفاده می‌شود.

اگرچه اسانس نعنا در بسیاری از محصولات مصرفی استفاده می‌شود، اما ممکن است در بعضی از افراد واکنش‌های آلرژیک ایجاد کند، و باعث بروز علائمی مانند گرفتگی شکم، اسهال، سردرد، سوزش سردل ، سوزن سوزن شدن یا بی‌حسی اطراف دهان، آنافیلاکسی یا درماتیت تماسی شود.

در یک پژوهش با عنوان بررسی هیستوپاتولوژیکی اثر سینرژیک مصرف موضعی اسانس Mentha pulegium و عسل در ترمیم پذیری بستر زخم باز پوستی، نتایج نشان داد در گروه درمانی ترکیب عسل و نعنا در مقایسه با گروه های دیگر (درصد بهبودی بیشتر و مساحت زخم کمتر) اثربخشی بر روی تسریع ترمیم زخم, به طور معنی داری بیشتر بوده است. بنابراین مصرف ترکیب اسانس نعنا و عسل در ترمیم پذیری زخم باز پوستی مؤثر بوده و باعث تسریع ترمیم زخم شده است.

داروهای شیمیایی ضد ویروسی مورد مصرف در حال حاضر دارای اشکالات عمده ای مانند تعداد و تنوع کم, اندکس درمانی پایین, موارد مصرف بالینی محدود و سمیت بالا هستند. از این رو بررسی و ارزیابی ترکیبات دارویی جدید به منظور دستیابی به روش های نوین درمان ضروری به نظر می رسد. نتایج یک مطالعه با هدف بررسی اثرات ضد ویروسی عصاره آبی الکلی نعنا بر روی ویروس سرخک در محیط آزمایشگاهی نشان می دهد بیشترین اثر ضد ویروسی عصاره نعنا (Nepeta pungens) در مراحل آغازین چرخه تکثیر ویروس مشاهده شده است.بنابراین عصاره گیاهی نعنا می تواند کاندید مناسبی جهت تحقیقات بیشتر به منظور دستیابی به عوامل نوین ضد ویروسی باشد.

دفع آفت

روغن نعناع همچنین به عنوان یک حشره‌کش سازگار با محیط زیست به دلیل توانایی آن در از بین بردن برخی آفات رایج مانند زنبورهای وحشی، زنبورهای خرمایی، مورچه‌ها و سوسک‌ها استفاده می‌شود.

 

 

 

 

گلاب

گلاب به مایعی گفته می‌شود که از گل گلاب نام علمی: Rosa × damascena استخراج کنند و معطر است.

«اسانس گل گلاب یکی از گرانترین اسانس‌های دنیا است و هر لیتر اسانس یا همان عطر خالص گل گلاب حدود ۲۳ هزار دلار قیمت دارد.»

امروزه شهرستان کاشان با تولید ۱۵ هزار تن گلاب بزرگ‌ترین تولیدکننده این محصول در جهان است و پس از کاشان شهر میمند در استان فارس با بیش از ۱۲ هزار تن تولید گلاب، بزرگ‌ترین تولیدکننده این محصول در جهان است و شهر اسپارتای در ترکیه با ۸۵۰۰ تن در رده بعدی تولید گلاب جهان قرار دارد.

ایران به دلیل دارا بودن ماده اولیه مناسب از نظر کمیت و کیفیت محصول یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گلاب در جهان می‌باشد. عطر و گلاب گلسرخ ایران به علت شرایط مناسب آب و هوایی، از مرغوبیت خاصی برخوردار بوده و از شهرت جهانی برخوردار است.

تاریخچه گلاب‌گیری

مطالعه تاریخ نشان می‌دهد که ایرانیان از نخستین تولیدکنندگان گلاب و عطر در جهان هستند که این کار در سرزمین پارس صورت می‌گرفته است. قدیم‌ترین ذکر نام این صنعت نشان دهنده آن است که مهد و آغاز تولید گلاب از میمند فارس بوده است، قدیمی‌ترین سند تاریخی در کتاب کتاب صورالاقلیم نوشته ابوزید سهل بلخی (۳۲۲ هـ ق) است که چنین آورده است:

«. . . جور از نواحی اردشیرخوره و قصبه‌های آن جور و میمند است . . . و گلاب پارس از آن خیزد و به دریابار و حجاز و یمن و شام و مصر و مغرب و خراسان برند . . .»

(جور) همان شهرستان تاریخی فیروزآباد است که گلاب میمند به نام آن نیز مشهور بوده و چنان‌که ذکر شد در خارج ایران معروفیت داشته است، به‌طوری‌که در برخی از کتاب‌های قدیم از آن به نام «ورد جوری» نام برده شده است که در دوره رونق تاریخی منطقه یکی از کالاهای عمده تجارت شده در میمند محسوب می‌شده است.

بنابر این بر اساس اسناد تاریخی، نوشته مورخان و آثار به جای مانده از کارخانه‌های تولید گلاب و شیشه (برای حمل گلاب) در شهر میمند در استان فارس شهر میمند را می‌توان به عنوان مهد و نقطه شروع گل و گلاب ایران و حتی جهان نام برد.

انواع گلاب

برای تهیه گلاب، مقدار مشخصی از گل محمدی را درون دیگ آب جوش می‌ریزند و آن را تقطیر می‌کنند تا پس از مدتی گلاب به دست آید. تفاوت انواع مختلف گلاب، در میزان گل محمدی است که برای تولید آن استفاده شده است.

گلاب سنگین

گلاب سنگین یا گلاب ممتاز، نوعی گلاب درجه یک است که از تقطیر بین ۳۰ تا ۳۵ کیلوگرم گل محمدی به همراه ۸۰ لیتر آب به دست می‌آید. در نتیجه این فرایند، ۴۰ لیتر گلاب ممتاز به دست می‌آید. کیفیت این گلاب بسیار بالاست و غلظت خوبی نیز دارد، به همین دلیل می‌توان برای مصارف خانگی از آن استفاده کرد.

گلاب سبک

در تهیه گلاب سبک، از حدود ۱۵ تا ۲۰ کیلوگرم گل محمدی استفاده می‌شود. به دلیل کاهش مقدار گل محمدی، گلاب سبک قیمت کمتری نسبت به گلاب ممتاز دارد.

گلاب دو آتشه

اگر بعد از یک بار انجام فرایند گلاب‌گیری، مجدداً به گلاب به دست آمده گل محمدی اضافه شود و فرایند تقطیر دوباره روی آن تکرار شود، گلاب دو آتشه به دست می‌آید. غلظت گلاب دو آتشه بسیار بالاست و طعم تلخی دارد. گلاب دو آتشه در غلظت‌های متفاوتی تولید می‌شود. گلاب دو آتشه غلظت کم، گلاب دوآتشه غلظت متوسط و گلاب دو آتشه غلظت بالا (ممتاز)

گلاب سه آتشه

اگر فرایند گلاب‌گیری برای بار سوم انجام شود، گلاب سه آتشه به دست می‌آید که معمولاً به مقدار بسیار کم تولید شده و برای مصارف خاص از آن استفاده می‌شود.

گلاب پس آب

در صورتی که بعد از فرایند گلاب‌گیری، روی تفاله‌های گل محمدی آب بریزیم و عمل تقطیر را مجدداً انجام دهیم، گلاب رقیقی به نام پس آب تولید می‌شود که کیفیت پایین و عطر کمی دارد.

گلاب صنعتی

علاوه بر تولید گلاب به روش سنتی (جوشاندن گل محمدی در دیگ آب جوش)، نوعی دیگر گلاب وجود دارد که به روش صنعتی تولید می‌شود. در تولید گلاب به روش صنعتی از دستگاه‌هایی مانند سختی گیر، پاستوریزاتور، دستگاه بسته‌بندی، ترموستات و پرکن استفاده می‌شود. حجم گلابی که با روش صنعتی تولید می‌شود، بیشتر از گلابی است که با روش سنتی تولید شده است.

خاستگاه

ایرانیان از نخستین کسانی هستند که از گذشته‌های دور به ویژگی‌های خوراکی و درمانی گل سرخ پی برده‌اند. طبق اسناد بین‌المللی، مبدأ تولید گلاب، ایران و مبدأ تولید اسانس گل سرخ و عصاره گلبرگ‌های تازه، یونان ذکر شده است.

گل سرخ یا رز، گیاهی است که بومی ایران است و خاستگاه و موطن اصلی آن ایران است که تا حدود ۳۵۰ سال پیش غیراز ایران جایی دیگر رویش نداشته است و در زمان سلسله صفویه و زمانی که دولت عثمانی همسایه ایران بوده است، این گل و کلیه دستگاه‌های گلابگیری از ایران به ترکیه و سپس به سوریه و بلغارستان برده شده است.

گزارش ابن خلدون حاکی بر این است که در قرن ۸ و ۹ میلادی گلاب یکی از اقلام مهم تجاری ایران بوده است که از طریق جاده ابریشم به هند و چین صادر می‌شده است. ابن خلدون در کتاب العبره مرکز تولید گلاب را ولایت فارس ذکر کرده است و آورده است که در قرن هشتم و نهم بخشی از خراج فارس ۳۰ هزار قرابه گلاب بوده است که از فارس به دربار خلفای عباسی ارسال می‌شد؛ و اما معروف‌ترین گلابی نیز که در تاریخ به ان اشاره شده است گلاب جوری است که در بسیاری از کتب تاریخی از جمله العبره ابن خلدون سفرنامه ابن بطوطه و فارسنامه ناصری اشاره کرد و همگی محل تولید ان را ولایت اردشیر خوره در جنوب ایران ذکر کرده‌اند و جور همان معرب شده شهر گور مرکز اردشیر خوره و پایتخت ساسانیان و فیروزآباد امروزی در استان فارس است و امروزه هم در میمند فارس و در فاصله ۱۵ کیلومتری شهر تاریخی گور سالیانه بیش از ۱۲ هزارتن گلاب تولید می‌شود.

بنابر بر اساس اسناد تاریخی خاستگاه اصلی تولید گلاب در ایران استان فارس و شهر تاریخی گور و بخش میمند بوده است. اما امروزه شهرستان کاشان با بخش‌های قمصر و نیاسر بیشترین کارگاه‌های تولید گلاب را در خود جای داده است.

براساس مدارک جدید، ایرانیان اولین قومی بودند که از گل سرخ، اسانس و گلاب را به روش تقطیر به دست آوردند و سپس این فن را به سایر نقاط دنیا انتقال دادند. ابن سینا دانشمند بزرگ ایرانی، تحقیقات وسیعی در مورد استخراج اسانس‌ها به روش تقطیر داشته است.

سالانه در بخش‌های قمصر، نیاسر، برزک و جوشقان شهرستان کاشان مجموعاً ۱۵ هزار تن گلاب سنگین تولید می‌شود شایان ذکر است که تولیدکنندگان گلاب در استان فارس نیز در مهیمند سالیانه ۱۲ هزار تن، شیراز سالیانه حدود ۲۰۰۰ تن، منطقه لایزنگان شهرستان داراب سالیانه ۳ هزار تن و سایر مناطق استان فارس سالیانه حدود ۱۰۰۰ تن گلاب تولید می‌کنند.

خواص درمانی گلاب

از گلاب برای رفع عوارض حادث از زکام، قطع خون‌ریزی از سینه، خشونت صدا، ضد سرفه، خفقان گرم، درد معده و روده، دل پیچه سرد و گرم، درد کبد و طحال، علاج نزله سرد، سردردهای گرم، درد چشم تقویت حواس، ایجاد نشاط، تقویت دل، رفع خماری، بی هوشی، خفقان استفاده می‌گردد. به دلیل خاصیت ضدعفونی کنندگی، یکی از پاک‌کننده‌های قوی برای پوست‌های خشک و حساس است